Maria Rybacka

Autorka: Ewa Maria Slaska

Maria Rybacka

Rysunek: Anna Krenz

Maria Rybacka (lub Rybicka), ur. 29.06.1922, została wraz z Jadwigą Neumann wymieniona u Jerzego Ślaskiego jako przedwojenna mieszkanka Berlina, członkini Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech, stracona w Plötzensee.

Być może jest to harcerka z drużyny „Młody Las” w Bydgoszczy, jednej z trzech drużyn dziewczęcych wchodzących od roku 1939 w skład konspiracyjnego bydgoskiego Pogotowia Harcerek. Dziewczęta zdobywały w harcerstwie sprawności ochotniczki (najniższy stopień, którego uzyskanie łączy się ze złożeniem przyrzeczenia harcerskiego), samarytanki i pionierki. Rybacka występuje tu jako Rybicka, pseudonim "Jarzębina" od 1943 r. posiadała sprawność ochotniczki. Jednak nie do końca jest jasne, czy to rzeczywiście ona, bo w cytowanym poniżej artykule Teodory Maciejewskiej-Janke, Harcerstwo żeńskie w Bydgoszczy w latach 1918-1949 (cz. II), 3. Lata okupacji są wymienione wszystkie czynne w owym czasie harcerki i ich wojenne losy. Maria Rybacka jest tam wymieniona tylko jako druhna, ale autorka nie mówi o niej nic więcej, nie wymienia jej ani wśród harcerek, które były więzione, ani tych, które zginęły, aczkolwiek oczywiście nie jest jasne, jak szczegółowe badania poprzedziły sporządzenie tego raportu.

Nie jest jednak wykluczone, że jest to zupełnie inna osoba, a mianowicie urodzona cztery lata wcześniej, 13.09.1918, młoda kobieta, która uchylała się w Łodzi od pracy przymusowej, o czym donoszą przechowywane w IPN akta gestapo.

Dlatego wykonany przez Annę Krenz portret jest po prostu portretem młodej kobiety sprzed 80 lat.

Osobiste przemyślenia

Gdy piszę ten wpis, myślę o mojej ciotecznej babce, Karolinie "Karusi" Lubliner-Mianowskiej, też harcerce, urodzonej w roku 1899. Była Żydówką. Przetrwała wojnę ukrywając się najpierw w Krakowie w Muzeum Fizjograficznym, a potem, pod zmienionym nazwiskiem, w Konstancinie koło Warszawy, gdzie harcerki prowadziły schronisko dla sierot wojennych. Karusia pracowała tam jako osoba zajmująca się zaopatrzeniem i ogrodniczka (była botaniczką i już przed wojna zdobyła tytuł doktorki nauk przyrodniczych). Pisałam o niej na blogu ewamaria.blog, gdzie również publikowałam jej wspomnienia z pracy w Konstancinie. Jeśli Maria była harcerką i należała do drużyny "Młody las", musiała być osobą bliską duchem Karusi. Karusia zawsze mówiła, że są ludzie, którzy lubią góry i ludzie, którzy lubią morze, a ona najbardziej lubi las. Nawet pseudonim konspiracyjny przybrała sobie leśny - nazwała się "Bukowa jagoda".

Wzmianka o Marii Rybackiej w publikacji nt. działalności harcerek polskich podczas wojny.

Myślę o tym, jak niewielkie szanse przetrwania miały osoby zaangażowane w konspiracji antyniemieckiej. Im bardziej zajmuję się losami kobiet z Plötzensee, tym bardziej wiem, że tym, że jedne przeżyły, a inne nie, rządził tylko i wyłącznie przypadek. Nie dało się w żaden sposób przewidzieć, że polska harcerka w Berlinie zginie tragiczną śmiercią, a polska Żydówka w Warszawie przetrwa wojnę. Tych przypadków musiało się zresztą zdarzyć kilka, odpowiadały za uwięzienie, przetrwanie, uwolnienie lub śmierć. Osoby aresztowane rzadko były złapane na gorącym uczynku pracy konspiracyjnej, najczęściej uwięzienie dokonywało się wskutek donosu. Tak zostało aresztowanych wiele osób z Plötzensee, w tym Irena Bobowska i jej towarzysze z redakcji Pobudki w Poznaniu, a w mojej rodzinie - brat Karusi, Wiktor, jego żona i 14-letnia córka. Również to, co się z nimi działo po aresztowaniu było dziełem przypadku. Irena Bobowska i trzy inne osoby zostały osadzone, przewiezione do Berlina, tu osądzone i zabite. Taki sam los spotkał Marię Rybacką. Karusia nigdy nie trafiła do więzienia, jej brat został wywieziony do obozu w Stutthofie i przetrwał zimowy marsz śmierci, jego żonę i córkę AK zdołało wykupić z więzienia. Ile razy i gdzie Wszechwładny Przypadek decydował, że Wiktor, dowódca odcinka tzw obroży, czyli systemu konspiracyjnego otaczającego Warszawę, instruktor wojskowy oddziałów podchorążych, i na dodatek Żyd, przeżył, a nie przeżyła Irena, sparaliżowana dziewczyna, która w swym krótkim życiu wydała wraz z kilkorgiem innych ludzi 9 numerów nielegalnej gazety, liczącej kilka stron i przepisywanej na maszynie w kilkudziesięciu egzemplarzach? Albo Bronisława Czubakowska, młoda kobieta, która wrzuciła niedopałek papierosa do kosza na śmieci w łazience jakiegoś niemieckiego zakładu produkcyjnego? Albo Weronika Augustyniak, kobieta, która dała kawałek chleba uciekinierowi z łagru? Wydaje się, że nie istniały kryteria, za co Niemcy aresztowali Polaków, za co ich więzili, za co zwalniali lub skazywali na śmierć. Nie było hierarchii wykroczeń, przestępstw, zbrodni. Za wszystko mogła człowieka spotkać kara śmierci, wystarczyło, że prokurator, sędzia, albo donosiciel uznali, że oskarżony dopuścił się zdrady stanu. Szklanka wody dla uciekiniera była równie ciężką zbrodnią przeciw bezpieczeństwu Tysiącletniej Rzeszy, co atak z bronią w ręku na niemieckiego gubernatora. Żadna z kobiet straconych w Plötzensee nie dokonała zresztą udanego zamachu na wysokiego funkcjonariusza niemieckiego. Nawet jeśli rzeczywiście działały w konspiracji, bo część z nich rzeczywiście brała w niej czynny udział, ich czyny nie były wielkie, tylko tak, jak to zawsze funkcjonuje, były drobną częścią dużego i skomplikowanego systemu oporu. Na tym to polega. Sieć konspiracyjna, to rzadko są efektowne zamachy, napady i ucieczki jak na filmach przygodowych, to przede wszystkim drobna żmudna działalność dziesiątków, setek i tysięcy osób. Ale bez nich nie byłoby ruchu oporu. Bez nich poddalibyśmy się biernie okupantowi i do dziś stałoby to nam ością w gardle.

Piosenka

Przychodzi mi tu do głowy piosenka o jaskółce i cielaczku. "Kto ci kazał być cielakiem, cielaku?"

Tekst: Aaaron Zetin, tłum. Jacek Cygan, muzyka: Sholom Secunda

Jedzie Mojszele furką Mojszele

Dzisiaj w mieście jest wielki targ

Wietrzyk w górze gra

Dróżka w dole gna

Do cielaczka on mówi tak

Biednym figa z makiem

A bogatym świat

Kto ci kazał być cielakiem

Teraz marsz na targ

Dona Dona...

Piosenka opowiada o cielaczku, który nie może stawić oporu, gdy go wiozą do rzeźni. Jest zależny i poddany. A jaskółka może sama decydować o swoim losie, symbolizuje niezależność i wolność. To napisana w jidysz piosenka o sytuacji Żydów w III Rzeszy. Powstała w 1940 roku w Ameryce do musicalu „Esterka”. Piosenka zyskała światową sławę dzięki anglojęzycznym wykonaniom Joan Baez (1960) i Donovana (1965).

Literatura

Jerzy Ślaski, Polska walcząca, Instytut Wydawniczy Pax 1990, s. 472

https://kpbc.umk.pl/Content/44003/kb_20.pdf (Rocznik Bydgoski 1998, Rybacka pojawia się na stronie)

https://genealogia.okiem.pl/artykul/4304/harcerki-polskie-w-walce-z-okupantem-1939-1945 (Praca zbiorowa "Harcerki 1939-1945 ". Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. PWN Warszawa 1983r., str. 223)

https://www.aan.gov.pl/a,313,materialy-polskiego-harcerstwa-w-niemczech-w-archiwum-akt-nowych (Strona nie istnieje; w Archiwum Akt Nowych online nie pojawia się Maria Rybacka, ale to o niczym nie świadczy, bo moja cioteczna babka, która ma w tym archiwum oddzielną teczkę, też się nie pojawia w tej wyszukiwarce)

http://wspolnotapolska.org.pl/pismo/1996-010.pdf

IPN, akta Geheime Staatspolizei (gestapo), sygnatura IPN Ld 1/1707

https://www.tekstowo.pl/edyta-geppert/dona-dona-czyli-jedzie-mojszele