Bronisława Czubakowska (PL)
Autor: Wojtek Drozdek, maj 2022
W berlińskim więzieniu Plötzensee, w latach 1939 – 1945 stracono ponad 2.800 więźniów z 20 krajów europejskich. Wśród nich jest 248 ofiar z Polski. Miejsce pochówku wielu z nich nie jest do końca wyjaśnione. Tak jest też w przypadku Ireny Bobowskiej oraz Bronisławy Czubakowskiej. Można jednak założyć, że ich prochy znajdują się wśród dziewięćdziesięciu anonimowych urn złożonych na berlińskim Cmentarzu Altglienicke.
Życiorys
„Przyjmuję do wiadomości. Nie czuję się winną.”*
(Bronisława Czubakowska, do urzędnika prokuratury na wiadomość, iż wykonanie wyroku przez ścięcie gilotyną nastąpi dzień później, 15 sierpnia 1942 roku, o godzinie 5.27)
Bronisława Czubakowska urodziła się 9 lipca 1916 w Zgierzu – niewielkiej miejscowości w pobliżu Łodzi. Ojciec był robotnikiem, matka gospodynią domową. Zmarła kiedy Bronisława była jeszcze dzieckiem. 9 listopada 1939 włączono Łódź - a więc i gminę i miasto Zgierz - do tzw. „Kraju Warty” (Wartheland). Od momentu wkroczenia na te tereny Niemców, Polaków obowiązywał bezwzględny przymus pracy. Do pracy w Rzeszy niemieckie urzędy werbowały początkowo robotników na zasadach dobrowolności. Jednak już na przełomie wiosny i lata 1940 roku sięgnięto po drastyczną metodę pozyskania taniej (w wielu przypadkach niewolniczej) siły roboczej. Służyły temu niespodziewane aresztowania w miejscach publicznych (tzw. łapanki). Jedną z kwietniowych ofiar takiej łapanki była właśnie Bronisława Czubakowska. Skierowano ją do zakładów przerobu juty (Fein-Jute-Garn-Spinnerei) w oddalonym od Berlina o ca. 85 km Brandenburgu nad Hawelą. W fabryce juty obok załogi niemieckiej pracowało 250 robotnic przymusowych z Polski. Produkowano tu nie tylko wyroby z juty na zamówienie szeregu cywilnych firm, ale i przemysłu zbrojeniowego. Istniały także powiązania ekonomiczne z obozami koncentracyjnymi III Rzeszy. Fabryka ta należała więc do kategorii tzw. „Spekulantów wojennych” - (Kriegsgewinnler) – firm czerpiących zyski z produkcji na rzecz „zbrojeniówki”.
"Zbrodnia i kara"
Co wydarzyło się 12 lipca 1941 roku i w dni następne?
Z protokołów przesłuchań odnalezionych w archiwum gestapo wynika, że Czubakowska w ten dzień właśnie, w ubikacji dla niemieckich pracowników, podpaliła znajdujące się w drewnianej skrzynce - służące jako papier toaletowy - skrawki papieru gazetowego. Naftę i zapałki otrzymać miała od innej Polki, z którą pracowała. Kilka minut później – już w toalecie dla robotnic przymusowych – inna z obecnych tam pracownic poczuła swąd spalenizny i wraz z Czubakowską ugasiły ogień. Bronisława Czubakowska wielokrotnie zmieniała zeznania, by ostatecznie 25 lipca, na kolejnym przesłuchaniu, oświadczyć, że sama bez niczyjej pomocy i przez nikogo nie namawiana, podłożyła ogień. Dla gestapo sprawa była zamknięta. Akta przekazano prokuraturze a następnie do Sądu Krajowego w Poczdamie. Pierwszy wyrok zapada już 10 września 41 roku - siedem lat więzienia. Jednak już w tym samym miesiącu, na wniosek Ministerstwa Sprawiedliwości Rzeszy, zlecono prokuratorowi naczelnemu przy Sądzie Krajowym w Poczdamie, Karlowi Tetzlaffowi sprawdzenie, czy w grę nie wchodzi surowsza kara. Tetzlaff, oskarżyciel w pierwszym procesie Czubakowskiej, ulega naciskowi politycznemu przełożonych i składa wniosek rewizyjny, który następnie próbuje bezskutecznie wycofać (październik 1941). Zostanie jednocześnie zobligowany do składania regularnych raportów odnośnie rozwoju sprawy do rąk ministra sprawiedliwości.
Zarówno w pierwszym, jak i w drugim - zakończonym wyrokiem śmierci – procesie, nie wyjaśniono wątpliwości, które wynikały z wykluczających się zeznań świadków oraz powodów, którymi kierować się miała Czubakowska, zmieniając wielokrotnie wersje podpalenia. Sądy nie ustaliły także przekonywującego motywu, jakim kierować się miała oskarżona, przyjmując za pewnik oświadczenie prokuratura Tetzlaffa o nienawiści Polki do Niemiec i Niemców. Nie zastosowano zasady in dubio pro reo , która mogłaby mieć wpływ na wysokość wyroku. Nie ulega także wątpliwości, że to pochodzenie oskarżonej warunkowało wymiar kary, a nie wielkość wyrządzonych przez nią szkód. Proces przeciwko Czubakowskiej oraz rewizja wyroku, łącznie z zastosowaniem „Dekretów polskich”, a następnie późniejszego „Dekretu o Polakach”, jest podręcznikowym wręcz przykładem, jak cienka była granica między jeszcze-prawem a bez-prawiem; jak obowiązujące poglądy polityczne miały oddziaływać na prawo karne, wpływać na nie, a w konsekwencji kształtować zgodnie z wolą i interesem rządzących.
Została stracona 15 sierpnia 1942 roku, o godzinie 5.27. Miała 26 lat.
Grób
Klaus Leutner (inicjator stworzenia Miejsca Pamięci Cmentarza Alt-Glienicke) postawił sobie za cel spełnienie ostatniego życzenia Bronisławy Czubakowskiej: być pochowaną obok swej matki. I tak w księdze pochówków cmentarza Alt-Glienicke odnalazł notatkę o anonimowym grobie zawierającym 90 urn przekazanych z działu patologii szpitala Charité. Protokoły egzekucji I. Bobowskiej i B. Czubakowskiej zawierają notatkę o przekazaniu zwłok ofiar do tego właśnie instytutu. Czy w tych urnach znajdują się prochy obydwu kobiet? Istnieje taka możliwość, choć szanse są niewielkie.
Odwołanie wyroku po 64 latach
29 kwietnia 2005 r. Prokurator generalny Kraju Zweiązkowego Brandenburgia anulował wyrok śmierci Bronisławy Czubakowskiej. Podstawą prawną było „Prawo na rzecz anulowania niesprawiedliwych wyroków nazistowskich” (NS-Aufhebungsgesetz) z 25 sierpnia 1998 roku.
Przestroga
Niech historia śmierci tych dwóch Polek, Bronisławy Czubakowskiej i Ireny Bobowskiej, będzie przestrogą dla nas wszystkich, którzy uwierzyli, że faszystowskie barbarzyństwo znalazło swój finał w Norymberdze czy – najpóźniej – na wokandzie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w Hadze.
Wojna w Ukrainie, a szczególnie towarzyszący jej rosyjski terror okupacyjny, dostarczają nam niemal codziennie innych przykładów.
Podziękowania
Autor dziękuje Ewie Marii Slaskiej i Annie Krenz za merytoryczną pomoc i udostępnienie materiałów źródłowych, Eli Kargol za nieodpłatne przekazanie zdjęcia do publikacji, a Klausowi Leutnerowi za wgląd do archiwum.
Przypisy
* Cytat za: Katalog wystawy „Losy Polaków. Życie i śmierć Bronisławy Czubakowskiej.” Poczdam 2006
Literatura
Klaus Leutner, Im Namen des Deutschen Volkes? Auf der Grabsuche nach Bronisława Czubakowska, gedenkstaettenforum
Das Leben und Sterben der Bronislawa Czubakowska aus Zgierz - Ein binationales Schülerprojekt, stadtmuseum- brandenburg
Linki
O warunkach pracy robotnic przymusowych z Polski Autor pisał w artykule „Meine Kinder aus Lodz” https://www.porta-polonica.de/pl/atlas-miejsc-pami%C4%99ci/meine-kinder-aus-lodz-moje-dzieci-zlodzi?page=2#body-top
Dekrety polskie (niem. Polenerlasse, Polen-Erlasse) – dekrety wydane przez nazistowskie Niemcy 8 marca 1940. Regulowały one sytuacje polskich robotników przymusowych w III Rzeszy - https://pl.wikipedia.org/wiki/Dekrety_polskie
Dekret o Polakach (niem. Polenstrafrechtsverordnung) https://pl.wikipedia.org/wiki/Dekret_o_Polakach+13.+https://de.wikipedia.org/wiki/Gesetz_zur_Aufhebung_nationalsozialistischer_Unrechtsurteile_in_der+_Strafrechtspflege
O Irenie Bobowskiej i Bronisławie Czubakowskiej autor pisał na platformie Porta Polonica: https://www.porta-polonica.de/pl/atlas-miejsc-pami%C4%99ci/dwa-rozne-zyciorysy-wspolny-los-irena-bobowska-bronislawa-czubakowska
