Sara Lipska
* 7 grudnia 1882 w Mławie, † 28 listopada 1973 w Paryżu – polska malarka, rzeźbiarka, projektantka mody i wnętrz, pochodzenia żydowskiego, od 1912 roku przebywająca w Paryżu, gdzie zyskała wielką sławę. W Polsce albo zupełnie nieznana, albo kojarzona najczęściej jako uczennica, muza i partnerka życiowa słynnego rzeźbiarza, Xawerego Dunikowskiego.
W Polsce
Pochodziła z zamożnej rodziny chasydzkiej. W 1900 roku w Warszawie wyszła za mąż za Mendla Lipszyca. W 1902 roku urodziła syna. W 1904 roku rozpoczęła studia w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, studiowała w pracowni Xawerego Dunikowskiego, gdzie była asystentką i kochanką artysty. Już na studiach nazywana była „muzą Dunikowskiego”. Sara rozwiodła się z mężem, pozostawiając syna pod jego opieką. Z nieformalnego związku z Dunikowskim miała, urodzoną w październiku 1908 w Brukseli, córkę Marię Xawerę.
W 1911 i w 1912 roku prace Lipskiej były wystawiane w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie. W tym samym czasie wykonała ilustracje do książki Janusza Korczaka Mośki, Joski i Srule. Na stronie tytułowej tej książki, podobnie jak na liście studentów, figuruje pod nazwiskiem Lipszyc, byłego męża. Pseudonim artystyczny Lipska jest spolszczeniem jej nazwiska po mężu.
W 1912 wraz z córką wyjechała do Paryża, gdzie spędziła resztę życia.
Emigracja
Na emigracji nawiązała współpracę z Siergiejem Diagilewem, dla którego rozpoczęła projektowanie kostiumów. W roku 1914 dołączył do niej Dunikowski. Sara Lipska projektowała dla baletu Diagilewa „Ballets Russes” stroje nawiązujące stylem do orientu, a Xawery Dunikowski uwieczniał artystów na swoich obrazach. Towarzyszyli baletowi w tournée po Wielkiej Brytanii do czasu, gdy działania wojnne nie zmusiły ich do powrotu do Paryża. Dunikowski wstąpił do Legii Cudzoziemskiej, a następnie powrócił do Polski, natomiast Lipska pozostała we Francji, mieszkała w Lyonie. Po powrocie do Paryża pracowała w zespole kostiumografa i scenografa Léona Baksta. Na początku lat 20. XX wieku nawiązała współpracę z Jacquesem Rouché, dyrektorem Opéry Garnier. Zaprojektowała scenografię do przedstawienia Arthura Honeggera Pieśń nad pieśniami; sukces opery przełożył się na jej popularność i kolejne zamówienia. W 1922 zaprojektowała scenografię i kostiumy do operetki Anabella.
W tym okresie Sara Lipska zajęła się projektowaniem mody i tkanin. Jej orientalny styl stał się cechą rozpoznawalną jej mody i zyskał dużą popularność. Pod koniec lat 20. Sara Lipska otworzyła przy rue Belloni 4 w dzielnicy Montparnasse atelier, w którym prezentowała swoje oryginalne projekty, a w roku 1928 otworzyła butik przy Avenue des Champs-Élysées 146.
Projektowała stroje dla pisarki Colette, aktorek Ałły Nazimowej i Cécile Sorel, arystokratki rosyjskiej Natalie Paley, markizy Luisy Casati, sławnej osobistości paryskiej high society. Zaprzyjaźniła się też i blisko współpracowała z kilkoma słynnymi osobami polskiego pochodzenia, pieśniarką operową Ganną Walską, założycielką wielkiej firmy kosmetycznej, Heleną Rubinstein oraz słynnym fryzjerem, Antonim Cierplikowskim, zw. Antoine. Dla Heleny Rubinstein projektowała nie tylko stroje, ale też wystawy w jej butikach oraz opakowania, flakony i materiały reklamowe. Przed wybuchem II wojny światowej Sara Lipska zamieszkała w jednej z kamienic należących do Heleny Rubinstein, a jej córka przez wiele lat była osobistą sekretarką słynnej przedsiębiorczyni.
Pod koniec lat 20. XX Lipska wieku uległa wypadkowi samochodowemu, który nadszarpnął jej zdrowie i spowolnił karierę.
%2Bcopy.jpg)
Lipska nie tylko projektowała modę i wnętrza, zajmowała się ilustracją oraz uprawiała dizajn, ale zajmowała się też wolną sztuką: malowała pejzaże i portrety oraz rzeźbiła w drewnie, cemencie i kamieniu. W roku 1953 w Narbonne stanął zaprojektowany przez nią pomnik Léona Bluma. Polski hafciarz z Londynu, Marceli Klimek podkreśla, że projektowane przez Lipską modernistyczne hafty zrewolucjonizowały sztukę wyszywania, przenosząc ją z obszarów mody ludowej i arystokratycznej w obrąb sztuki nowoczesnej.
W drugiej połowie lat 50. XX wieku skupiła się na motywach ornitologicznych, nawiązała współpracę z Ligą Ochrony Przyrody, dla której tworzyła projekty materiałów promocyjnych. Był to bliski jej motyw - już w roku 1912 namalowała obraz Gołębie oraz stworzyła z Sergem Lifarem projekty kostiumów do baletu Taniec ptaków.
Mimo kariery i sukcesu, który osiągnęła nad Sekwaną, w Polsce pozostała artystką nieznaną. Xawery Dunikowski, sam bardzo słynny w Polsce, nie sprawił, że dzieła Sary Lipskiej zaistniałyby w ich kraju.
Linki i literatura
https://www.polishfashionstories.com/we-love-1/2021/09/06/sara-lipska
https://awarewomenartists.com/en/artiste/sarah-lipska/
https://pl.wikipedia.org/wiki/Sara_Lipska
https://youtu.be/G_1q9Kkyz8A?si=7PDbYw3E0X9R5qMO
https://www.vogue.pl/a/kim-byla-projektantka-sara-lipska
Anne-Claire Bourget, Sarah Lipska. Une artiste de la mondanité de l'entre-deux-guerres, mémoire de maîtrise en histoire de l’Art. 1998, université de Rennes, Rennes 1998
Ewa Ziembińska, Sara Lipska. Artystka i kobieta wyjątkowa, w: Sara Lipska. W cieniu mistrza, kat. wystawy 19 sierpnia-4 listopada, Królikarnia, Muzeum Rzeźby im. X. Dunikowskiego, Warszawa 2012
Barbara Zaborowska, Sara Lipska, Towarzystwo Miłośników Twórczości Tekli Bądarzewskiej, Mława 2016
Marta Orzeszyna, Siostry Lipskie w: L'Officiel Polska nr 10/2019, Warszawa 2019
Marta Orzeszyna, Antoine de Paris. Polski geniusz światowego fryzjerstwa. Ekscentryk. Milioner. Artysta, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2019
