Elisa Radziwiłł
Prinzessin Elisa Radziwill (Elisa Friederike Luise Martha; * 28. Oktober 1803 in Berlin; † 27. September 1834 in Bad Freienwalde (Oder)) ging in die Geschichte als erste Liebe des Kaisers Wilhelm I. ein.
Leben
Elisa Radziwiłł war das fünfte von acht Kindern des Fürsten Anton Radziwiłł und seiner Gemahlin Luise Friederike von Preußen. Sie wuchs im Palais Radziwiłł in der Wilhelmstraße auf und erhielt eine gute Ausbildung. Sie galt als musikalisch und zeichnerisch begabt. Elisa und der sechs Jahre ältere Prinz Wilhelm kannten einander seit der Kindheit, denn die Eltern Elisas verkehrten mit dem Königspaar Friedrich Wilhelm III. und Luise im Königlichen Palais in Berlin. Die beiden tanzten zusammen auf dem Hofball im Jahre 1815 – Wilhelm war 18 und Elisa 12 Jahre alt – und verliebten sich ineinander. Am 27. Januar 1821 traten sie zusammen beim orientalischen Festspiel Lalla Rûkh (Musik: Gaspare Spontini) im Berliner Stadtschloss auf, und Elisa, die die Rolle einer Peri übernahm, erregte allgemeine Bewunderung. Man beschrieb sie als die schönste Dame am preußischen Hof. Von Wilhelms Schwester Alexandrine stammt ihr Spitzname „Ewig“. Er geht zurück auf ein Leistengedicht, das ihre Cousine Friederike verfasst hat: „Wie Ist Lieb Heute Einzig Leben Mir – Ewig Liebe Ich Solche Anmut“. Die Anfangsbuchstaben der einzelnen Worte ergeben dabei die Vornamen der beiden frisch Verliebten.
Die dramatische Geschichte der geplanten Heirat zwischen Elisa Radziwiłł und Prinz Wilhelm bot in den Jahren 1820 bis 1826 Gesprächsstoff in ganz Europa. Wilhelm stand nach seinem Bruder Friedrich Wilhelm an zweiter Stelle in der preußischen Thronfolge und war daher bei einer eventuellen Heirat an das Gebot der Ebenbürtigkeit gebunden. Elisa Radziwiłłs Eltern und Friedrich Wilhelm III. bestellten hierzu zahlreiche Gutachten, u. a. bei Friedrich Carl von Savigny, welche die Ebenbürtigkeit durch die Verwandtschaft der Familie Radziwiłł mit verschiedenen regierenden Häusern beweisen sollten. Gegengutachten argumentierten, dass die Radziwiłłs, die in Polen zum führenden Adel zählten und über großen Grundbesitz verfügten, seit 1515 zwar deutsche Reichsfürsten waren (den Titel hatten sie von Kaiser Maximilian I. erhalten), aber nie die deutsche Reichsstandschaft besessen hatten und folglich auch weder im Reichsfürstenrat vertreten waren, noch dem Reichstag angehört hatten. Daher seien sie in Deutschland auch nicht zum hohen Adel zu zählen, sondern als einfache landsässige Fürsten zu behandeln.
Da König Friedrich Wilhelm III. den Heiratsplänen zunächst zugetan war, wandte er sich 1824 an den kinderlosen Zaren Alexander I. mit der Bitte, Elisa Radziwiłł zu adoptieren, der russische Herrscher lehnte jedoch aus innenpolitischen Gründen ab. Der zweite Adoptionsplan durch Elisa Radziwiłłs Onkel, Prinz August von Preußen, misslang ebenfalls, denn die zuständige Kommission befand, dass Adoption „das Blut nicht verändere“. Anderen Quellen zufolge hatte die geplante Heirat weitere mächtige Feinde: die Mecklenburger Verwandtschaft der verstorbenen Königin Luise, die über großen Einfluss am Berliner und Petersburger Hof verfügte und einer Verbindung zwischen einem preußischen Prinzen und einer polnisch-stämmigen Prinzessin grundsätzlich kritisch gegenüberstand.
Schließlich sah sich der König am 22. Juni 1826 genötigt, von Prinz Wilhelm den Verzicht auf die Heirat zu fordern. Ausschlaggebend für Friedrich Wilhelms Entscheidung war, dass man in Petersburg die Verschwägerung der Kaiserin Alexandra Fjodorowna mit einer polnischen Adelsfamilie nicht wünschte. Wilhelm gehorchte aus staatspolitischen Gründen. Zum letzten Mal sah er Elisa Radziwiłł im Jahre 1831.
In den Jahren 1822 bis 1830 waren die Radziwiłłs selten in Berlin, sie wohnten zumeist in Posen, Antonin und Ruhberg im Riesengebirge. Elisa verlobte sich später mit dem Fürsten Friedrich von Schwarzenberg, die Verlobung wurde jedoch wieder aufgelöst. Um 1831 erkrankte sie an der Tuberkulose und starb während einer Kur im Schloss Freienwalde im Jahre 1834. Im Jahre 1838 wurde ihr Sarg von Posen nach Antonin überführt und im neuerbauten Radziwiłł-Mausoleum bestattet.
Bis zum Lebensende von Kaiser Wilhelm I. stand auf dessen Schreibtisch im Kaiser-Wilhelm-Palais Unter den Linden eine Porträtminiatur von Elisa.
Fortleben
Elisa Radziwiłłs Liebesgeschichte wurde 1938 mit Lída Baarová in der Rolle Elisas als Preußische Liebesgeschichte verfilmt. Der Film wurde im Herbst 1938 noch vor der Uraufführung verboten. Grund war Joseph Goebbels’ und Lida Baarovás Affaire, die durch Hitler beendet wurde und zur Ausweisung der Baarová nach Prag und zum Aufführungsverbot aller Filme führte, an denen sie mitgewirkt hatte. 1950 kam der Film unter dem Titel Liebeslegende in der Bundesrepublik Deutschland in die Kinos.
Po polsku
dr Daria Smoczyńska-Reiner i Agnieszka Bernegg
Opis projektu „ Zakazana miłość”
Kiedy tłumaczka książki Dagmar von Gersdorff – pani Grażyna Prawda zaproponowała nam w zeszłym roku przeprowadzenie w naszej szkole projektu, którego treścią miała być historia niespełnionej miłości Wilhelma Pruskiego do Elizy Radziwiłł, trudno nam było w pierwszej chwili podjąć się tego zadania. Miałyśmy obawy, jak zdołamy zainteresować uczniów dawną, romantyczną i tak odbiegającą od realiów naszych czasów historią dziewiętnastowiecznej pary. Pełne sceptycyzmu i obaw o to, że usłyszymy: „kogo interesują wydarzenia, które rozegrały się tak dawno? Jakie to ma dla dzisiejszego świata znaczenie?", postanowiłyśmy jednak zaryzykować. Założyłyśmy, że ponieważ głównym tematem książki, a zatem i planowanego projektu jest miłość dwojga młodych ludzi, to niezależnie od tego, jaki okres będzie przedmiotem naszych zainteresowań – mamy pewne szanse.
Na wszelki wypadek unikając słowa „ projekt” przedstawiłyśmy uczniom 11 kl. naszą propozycję. Dalej wydarzenia potoczyły się już wartko. Młodzież częściowo w domu, częściowo zaś w ramach zająć szkolnych zapoznała się z obszernymi fragmentami książki, jednocześnie przystąpiłyśmy do omawiania podczas lekcji różnych związanych z treścią książki zagadnień, które zostały podzielone na dwie ścieżki tematyczne.
Pierwsza z nich obejmowała problematykę aranżowania małżeństw. Poruszone zostały tu różne zagadnienia, które omówiono na przykładach znanych z historii lub literatury (historia Romea i Julii, małżeństwo królowej Jadwigi z Władysławem Jagiełłą, małżeństwo Jagny z Boryną w „ Chłopach” W. Reymonta). W ramach zajęć historii omawiane były zagadnienia odwołujące się do historii dziewiętnastowiecznych kontaktów Polaków i Niemców na terenie Prus, a później zjednoczonych Niemiec.
Znaczna część z wymienionych zagadnień została przygotowana przez uczniów naszej szkoły wspólnie z młodzieżą z XX Liceum Ogólnokształcącego w Poznaniu w Poznaniu w ramach wymiany międzyszkolnej. Opracowane przez grupy składające się z uczniów obu szkół tematy zaprezentowano następnie podczas spotkania z tłumaczką książki – panią Grażyną Prawdą, które odbyło się w marcu.
Najwyraźniej nie mogąc poprzestać na tych działaniach, rozpoczęliśmy także pracę nad krótkim filmem, w którym chcieliśmy przedstawić historię miłości Wilhelma i Elizy. Wraz z uczniami przystąpiliśmy do pisania scenariusza filmu, który ulegał następnie wielokrotnym zmianom, tak aby możliwe stało się jego powstanie przy skromnych środkach, jakimi dysponowaliśmy. Zaplanowana początkowo z wielkim rozmachem fabuła musiała zostać ograniczona i zastąpiona tekstem narracji, tak aby nagrane sceny można było połączyć w spójną całość. Prawdziwym wyzwaniem stało się zdobycie kostiumów, które organizowaliśmy na wszelkie możliwe sposoby, nie rezygnując z sięgania po stare szpargały i pamiątki rodzinne. Dekoracje i rekwizyty stanowiły dla nas głównie prywatne zasoby naszych mieszkań, jak i skarby udostępnione przez uczniów i ich rodziny. Wielce pomocna okazała się wreszcie uroda niektórych zakątków Berlina oraz sprzyjająca aura. Dzięki tym dobrodziejstwom nakręciliśmy niemal wszystkie nasze „plenery”stanowiące chyba jeden z atutów filmu.
Film został w całości zmontowany i udźwiękowiony (początkowo w polskiej wersji językowej) przez uczniów, którzy w ramach odbywających siȩ w naszej szkole zajęć w zakresie montażu filmowego zdobyli w poprzednich latach niezbędną w tym zakresie wiedzę. Kolejnym wyzwaniem było przygotowanie wersji niemieckiej, którą zrealizowaliśmy dzięki opracowanemu przez uczniów przekładowi, zastępując narrację w jȩz. polskim narracją niemiecką i umieszczając niemieckie napisy w scenach obejmujących dialogi.
Links
https://de.wikipedia.org/wiki/Elisa_Radziwi%C5%82%C5%82
Gersdorff, Dagmar von, Auf der ganzen Welt nur sie, Berlin 2015
Gersdorff, Dagmar von, Na całym świecie tylko ona, Jelenia Góra 2014
