Anka Ptaszkowska
Hanna (Anka) Ptaszkowska (ur. 1935 w Warszawie, zm. w listopadzie 2025) – polska krytyczka sztuki i dziennikarka.
Założycielka Galerii Foksal razem z Włodzimierzem Borowskim i Mariuszem Tchorkiem.
Życiorys
Studiowała historię na Uniwersytecie Warszawskim, została usunięta ze studiów w okresie stalinizmu. Następnie studiowała historię sztuki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Jej praca magisterska z historii sztuki, pisana pod kierunkiem Jacka Woźniakowskiego, była poświęcona twórczości Tadeusza Kantora. Działała w lubelskim środowisku Grupy Zamek. Przeprowadziła się do Warszawy pod koniec lat 50. XX wieku i związała się tamże z Galerią Krzywego Koła (zob. Klub Krzywego Koła). Poślubiła rzeźbiarza Edwarda Krasińskiego, z którym ma córkę Paulinę Krasińską. Mieszkała z mężem w domu zbudowanym przez jej matkę w Zalesiu od 1962 roku.
Założyła Galerię Foksal w Warszawie z Włodzimierzem Borowskim i Mariuszem Tchorkiem w 1966 roku. Współprowadziła tę galerię do 1970 roku, a następnie przeprowadziła się na stałe do Paryża, gdzie mieszkała z drugim mężem, fotografem Eustachym Kossakowskim. Była kuratorką jego wystawy 6 mètres avant Paris (6 metrów przed Paryżem). We Francji założyła galerię konceptualną, współpracowała z polskim emigracyjnym środowiskiem artystycznym i z francuskimi artystami.
Po 1989 roku działała w zakresie organizacji i krytyki w Polsce. Dzięki jej zaangażowaniu Muzeum Sztuki w Łodzi pozyskało zbiór prac amerykańskich artystów.
Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie zorganizowało w 2023 roku wystawę pt. Anka Ptaszkowska. Przypadkiem, na której zaprezentowano prace artystów, z którymi współpracowała i przyjaźniła się. Kuratorkami wystawy były Maria Matuszkiewicz i Agnieszka Tatasiuk-Sutryk.
Anna Molska nakręciła o niej film dokumentalny pt. Wyobraźcie sobie, że istnieje prawda w sztuce.
Zmarła w listopadzie 2025.
Dorobek
Początkowo publikowała w lubelskich „Strukturach”, wkładce do „Kameny”. Jej pierwszy artykuł z 1959 roku pt. Klasyka czy awangarda? omawiał twórczość Henryka Stażewskiego. Po przeprowadzce do Warszawy publikowała w dodatku „itd” do „Wiadomości Plastycznych”. Interesowała ją sztuka eksperymentalna i odwołująca się do radykalnej awangardy. Jej zdaniem sztuka winna być radykalna, zaangażowana i zmieniać świat, swoje podejście przedstawiła w tekście pt. Czy istnieje w Polsce ruch artystyczny?, który powstał w 1968 roku. Sama nie uważała się za artystkę.
Anka Ptaszkowska działała jednocześnie jako krytyczka, galerzystka, organizatorka wystaw. W 1966 roku wraz z grupą krytyków i artystów założyła Galerię Foksal, której program współtworzyła do 1970 roku. Pisała manifesty, blisko współpracowała i przyjaźniła się z artystami i artystkami. Intensywne życie towarzyskie i artystyczne tej grupy przyjaciół toczyło się także w pracowni Henryka Stażewskiego i Mewy Łunkiewicz-Rogoyskiej, którzy są łącznikami między młodszym pokoleniem a sztuką przedwojennej awangardy, oraz w domu Anki Ptaszkowskiej i Edwarda Krasińskiego w Zalesiu Górnym.
Na początku lat 70. Anka Ptaszkowska razem z fotografem Eustachym Kossakowskim przeniosła się do Paryża, gdzie zaprzyjaźniła się z Danielem Burenem i krytykiem Michelem Claurą. Wspólnie założyli dwie eksperymentalne instytucje: konceptualną Galerię 1–36 i alternatywne miejsce Vitrine pour l'Art Actuel, które składa się z baru i księgarni specjalizującej się w książkach artystów. Zainicjowała też szeroko zakrojony projekt „Wymiana między artystami 1931–1982 Polska/USA. Doświadczenie muzeograficzne”, którego rezultatem jest przekazanie w darze prac amerykańskich artystów do Muzeum Sztuki w Łodzi, oraz prac polskich twórców do kolekcji sztuki Museum of Contemporary Art w Los Angeles. Organizowała w swoim paryskim i warszawskich mieszkaniach artystyczne spotkania i wystawy.
Eksperyment i przygodę ceniła bardziej niż praktyczne cele. Jej niechęć do sztywnych ról społecznych i konwencji odpowiadała za ulotny charakter podejmowanych przez nią inicjatyw. Z tą nieciągłością w życiu zawodowym kontrastowało jej wieloletnie i całkowite zaangażowanie w twórczość bliskich jej artystek i artystów. Potrafiła włączać innych w najbardziej nieprawdopodobne przedsięwzięcia. Wśród wspieranych przez nią twórców byli artyści znani z historii sztuki, jak i postacie, których związki ze sztuką były krótkotrwałe lub „wolne”. A więc także artyści funkcjonujący na marginesie – zarówno społecznym, jak i świata sztuki – jak Krzysztof Niemczyk czy André du Colombier. Ich bezwarunkowe dążenie do wolności było bliskie anarchistycznemu usposobieniu Ptaszkowskiej.
Film
Linki i książki
https://artmuseum.pl/aktualnosci/zegnamy-anke-ptaszkowska
https://pl.wikipedia.org/wiki/Anka_Ptaszkowska
Publikacje książkowe:
- Wierzę w wolność, ale nie nazywam się Beethoven (Słowo/obraz terytoria, 2010)
- Dom w Zalesiu i jego pobocza (2023)
