Posłanki z Berlina (PL)
Autorka: Anna Krenz
Polki z zaboru pruskiego (Wielkopolski i Śląska) jako pierwsze w Polsce mogły cieszyć się biernymi i czynnymi prawami wyborczymi w praktyce. To tutaj po raz pierwszy w historii Polski w sejmie zasiadały kobiety!
3.12.1918 miał w Poznaniu miejsce Sejm Dzielnicowy, na którym po raz pierwszy uczestniczące kobiety miały czynne i bierne prawa wyborcze. Na ok 1400 mandatów, kobiety miały 142 (10%). Miało to miejsce zanim marszałek Piłsudski wydał dekret, przyznający kobietom w Polsce prawa wyborcze. Krótko mówiąc, kobiety wzięły sprawy w swoje ręce.
Nie można zapomnieć o udziale kobiet również w krzewieniu kultury polskiej i języka podczas zaborów, za co często trafiały do więzienia, ich pracy u podstaw, ich organizacji zaplecza Powstania Wielkopolskiego oraz ich czynnych walk.
Historię piszą zwycięzcy, historię pisze się często z punktu widzenia stolicy. Tymczasem lokalna herstoria może być o wiele ciekawsza.
Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu
Geneza
Po wybuchu rewolucji w Niemczech (tzw. Powstanie Spartakusa) i zawieszeniu broni, korzystając z zamieszania, tymczasowy Komisariat Naczelnej Rady Ludowej wymógł na niemieckich władzach zgodę na zorganizowanie parlamentu składającego się z reprezentantów osób narodowości polskiej, mieszkających na terenach zaboru pruskiego.
Wybory posłów i posłanek
W trakcie wyborów do Polskiego Sejmu Dzielnicowego po raz pierwszy na ziemiach polskich zastosowano zasadę powszechności. W odezwie programowej (z 14 listopada 1918 roku) zapowiadającej Sejm, określono sposób wyboru delegatek i delegatów – po raz pierwszy w historii polskiego parlamentaryzmu odezwa wprowadzała czynne i bierne prawo wyborcze dla kobiet. Zadbano również, by kandydaci na delegatki i delegatów reprezentowali „stan włościański i robotniczy wiejski i miejski” po połowie.
Wybory odbywały się od 16 listopada do 1 grudnia 1918.
„§ 2. Wyborów dokonuje się na następujących zasadach:
1) Uprawnieni do głosowania są: każdy Polak i każda Polka po skończeniu 20. roku życia.
2) Na 2500 ludności polskiej wybiera się jednego delegata albo delegowaną do Polskiego Sejmu dzielnicowego […].”
Do Poznania przyjechali delegatki i delegaci z Wielkopolski, Prus Królewskich, Warmii, Mazur, Pomorza i Śląska. Przybyły też Polki i Polacy z Niemiec.
Ogółem wybrano 1399 posłów - w tym aż 142 kobiety* (10 proc. mandatów). Posłowie i posłanki reprezentowali następujące jednostki terytorialne:
- 526 – Wielkopolska
- 431 – Śląsk
- 262 – Prusy Królewskie, czyli Pomorze Gdańskie
- 133 – skupiska ludności polskiej z terenów Niemiec, głównie z Nadrenii, Westfalii i Hesji, ale również z Berlina
- 47 – Prusy Książęce, czyli Warmia i Mazury.
Obrady Sejmu
Polski Sejm Dzielnicowy obradował w Poznaniu w dniach 3-5 grudnia 1918 r. Obrady odbywały się w gmachu kina Apollo.
W czasie obrad sejmu postulowano między innymi o utworzenie zjednoczonej, wolnej Polski – włączenie ziem pruskich do odradzającej się Polski na mocy konferencji pokojowej (nie powstania). W rezolucji do rządu w Warszawie apelowano (całkiem na czasie) aby się jak najprędzej utworzył silny rząd, mający za sobą posłuch wszelkich partyj politycznych. Takim zaś może być tylko rząd koalicyjny, złożony z przedstawicieli wszystkich ziem polskich.
Instytucje Sejmu
Powołano Naczelną Radę Ludową (w której były również kobiety) i jej Komisariat, które uzyskały pełną legalizację i uznanie Polaków ziem zaboru pruskiego. W skład Rady wchodziły: Ludwika z Mycielskich Turnowa (ziemianka ze Słomowa), Zofia Sokolnicka (Poznań), z Prus Królewskich panna Szumanówna (Toruń), Franciszka Wilczkowiakowa (z Wanne, później posłanka Sejmu Ustawodawczego), a ze Śląska Bronisława Przykutowa z Międzyborza (córka pastora ewangelickiego Badury) i Janina Omańkowska (redaktorka z Bytomia).
Przyjęto też uchwały dotyczące m.in. spraw socjalnych, robotniczych, agrarnych czy oświatowych, a także utworzenia uniwersytetu w Poznaniu. Sejm Dzielnicowy był ważną manifestacją patriotyzmu w podzielonej Polsce, pokazał również jedność Polaków zaboru pruskiego, nowoczesne i demokratyczne sposoby obejmowania i sprawowania władzy oraz był istotnym krokiem ku Powstaniu Wielkopolskiemu.
Lista posłanek
Cała lista pierwszych polskich posłanek: https://www.dziewuchyberlin.org/.../3-12-2021-103.../
Na końcu listy znajdują się nazwiska posłanek z Powiatu Berlińskiego:
135/ Biegańska M., Berlin
136/ Brzozowska, Lichtenberg
137/ Malicka, Wedding
138/ Mazurkiewiczowa, Berlin
139/ Pajkertowa, Moabit
140/ Panieńska T., Charlottenburg
141/ Pawłowska Teodora, Berlin
142/ Szperkowska Irena, Berlin
Wyjaśnienia
Udział berlinianek w Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu wymaga następujących wyjaśnień.
- Dawna rejencja poznańska (Regierungsbezirk, dosłownie okręg rządowy lub administracyjny) po podpisaniu traktatu pokojowego kończącego I wojnę światową wchodziła już w skład nowo powstałego państwa polskiego. Jednak do roku 1922 mieszkający na terenie Niemiec Polacy mieli prawo zdecydowania, czy zostają w Niemczech, czy przenoszą się do Polski. Prawo to nazywało się opcja, Polaków z Niemiec, którzy mogli skorzystać z tego prawa, nazywano optantami. Stąd też w roku 1918 Polki z Niemiec, w tym z Berlina miały prawo pojechać jako optantki do Poznania na Sejm Dzielnicowy, bo była to najbliższa Berlinowi polska jednostka administracyjna.
- W roku 1918 istniały oddzielne miasta Berlin, Neukölln, Charlottenburg, Moabit i Wedding. Dopiero w dwa lata później połączono kilkanaście miast i kilkadziesiąt wiosek w jedno miasto, nazwane wówczas Wielkim Berlinem - dziś jest to po prostu Berlin
Linki
https://pl.wikipedia.org/wiki/Polski_Sejm_Dzielnicowy
http://www.wtk.poznan.pl/old/sd/sejm.html
http://sejm-dzielnicowy.ptpn.poznan.pl/alfabetyczny-spis-delegatow/
Literatura
Siłaczki, film (fabularyzowany dokument), 2018, reż. Marta Dzido i Piotr Śliwowski
Andrzej Gulczyński (wyd), Dziennik Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu w grudniu 1918 r., Poznań 2018
