Posłanki z Berlina (PL)

Autorka: Anna Krenz

Rekonstrukcja pochodu delegatów na Polski Sejm Dzielnicowy, 2018, fot. Karolina Adamska

Polki z zaboru pruskiego (Wielkopolski i Śląska) jako pierwsze w Polsce mogły cieszyć się biernymi i czynnymi prawami wyborczymi w praktyce. To tutaj po raz pierwszy w historii Polski w sejmie zasiadały kobiety!

3.12.1918 miał w Poznaniu miejsce Sejm Dzielnicowy, na którym po raz pierwszy uczestniczące kobiety miały czynne i bierne prawa wyborcze. Na ok 1400 mandatów, kobiety miały 142 (10%). Miało to miejsce zanim marszałek Piłsudski wydał dekret, przyznający kobietom w Polsce prawa wyborcze. Krótko mówiąc, kobiety wzięły sprawy w swoje ręce.

Nie można zapomnieć o udziale kobiet również w krzewieniu kultury polskiej i języka podczas zaborów, za co często trafiały do więzienia, ich pracy u podstaw, ich organizacji zaplecza Powstania Wielkopolskiego oraz ich czynnych walk.

Historię piszą zwycięzcy, historię pisze się często z punktu widzenia stolicy. Tymczasem lokalna herstoria może być o wiele ciekawsza.

Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu

Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu, rekonstrukcja w 2018 roku; fot. Karolina Adamska

Geneza

Po wybuchu rewolucji w Niemczech (tzw. Powstanie Spartakusa) i zawieszeniu broni, korzystając z zamieszania, tymczasowy Komisariat Naczelnej Rady Ludowej wymógł na niemieckich władzach zgodę na zorganizowanie parlamentu składającego się z reprezentantów osób narodowości polskiej, mieszkających na terenach zaboru pruskiego.

Wybory posłów i posłanek

W trakcie wyborów do Polskiego Sejmu Dzielnicowego po raz pierwszy na ziemiach polskich zastosowano zasadę powszechności. W odezwie programowej (z 14 listopada 1918 roku) zapowiadającej Sejm, określono sposób wyboru delegatek i delegatów – po raz pierwszy w historii polskiego parlamentaryzmu odezwa wprowadzała czynne i bierne prawo wyborcze dla kobiet. Zadbano również, by kandydaci na delegatki i delegatów reprezentowali „stan włościański i robotniczy wiejski i miejski” po połowie.

Wybory odbywały się od 16 listopada do 1 grudnia 1918.

„§ 2. Wyborów dokonuje się na następujących zasadach:

1) Uprawnieni do głosowania są: każdy Polak i każda Polka po skończeniu 20. roku życia.

Stulecie Polskiego Sejmu Dzielnicowego - Stulecie praw wyborczych kobiet; Strona One Poznań; grafika Anna Krenz

2) Na 2500 ludności polskiej wybiera się jednego delegata albo delegowaną do Polskiego Sejmu dzielnicowego […].”

Do Poznania przyjechali delegatki i delegaci z Wielkopolski, Prus Królewskich, Warmii, Mazur, Pomorza i Śląska. Przybyły też Polki i Polacy z Niemiec.

Ogółem wybrano 1399 posłów - w tym aż 142 kobiety* (10 proc. mandatów). Posłowie i posłanki reprezentowali następujące jednostki terytorialne:

526 – Wielkopolska
431 – Śląsk
262 – Prusy Królewskie, czyli Pomorze Gdańskie
133 – skupiska ludności polskiej z terenów Niemiec, głównie z Nadrenii, Westfalii i Hesji, ale również z Berlina
47 – Prusy Książęce, czyli Warmia i Mazury.

Obrady Sejmu

Polski Sejm Dzielnicowy obradował w Poznaniu w dniach 3-5 grudnia 1918 r. Obrady odbywały się w gmachu kina Apollo.

Andrzej Gulczyński, Dziennik Polskiego Sejmu Dzielnicowego, 2018

W czasie obrad sejmu postulowano między innymi o utworzenie zjednoczonej, wolnej Polski – włączenie ziem pruskich do odradzającej się Polski na mocy konferencji pokojowej (nie powstania). W rezolucji do rządu w Warszawie apelowano (całkiem na czasie) aby się jak najprędzej utworzył silny rząd, mający za sobą posłuch wszelkich partyj politycznych. Takim zaś może być tylko rząd koalicyjny, złożony z przedstawicieli wszystkich ziem polskich.

Instytucje Sejmu

Powołano Naczelną Radę Ludową (w której były również kobiety) i jej Komisariat, które uzyskały pełną legalizację i uznanie Polaków ziem zaboru pruskiego. W skład Rady wchodziły: Ludwika z Mycielskich Turnowa (ziemianka ze Słomowa), Zofia Sokolnicka (Poznań), z Prus Królewskich panna Szumanówna (Toruń), Franciszka Wilczkowiakowa (z Wanne, później posłanka Sejmu Ustawodawczego), a ze Śląska Bronisława Przykutowa z Międzyborza (córka pastora ewangelickiego Badury) i Janina Omańkowska (redaktorka z Bytomia).

Przyjęto też uchwały dotyczące m.in. spraw socjalnych, robotniczych, agrarnych czy oświatowych, a także utworzenia uniwersytetu w Poznaniu. Sejm Dzielnicowy był ważną manifestacją patriotyzmu w podzielonej Polsce, pokazał również jedność Polaków zaboru pruskiego, nowoczesne i demokratyczne sposoby obejmowania i sprawowania władzy oraz był istotnym krokiem ku Powstaniu Wielkopolskiemu.

Lista posłanek

Cała lista pierwszych polskich posłanek: https://www.dziewuchyberlin.org/.../3-12-2021-103.../

Posłanki na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu 3.12.1918; rys. Anna Krenz

Na końcu listy znajdują się nazwiska posłanek z Powiatu Berlińskiego:

135/ Biegańska M., Berlin

136/ Brzozowska, Lichtenberg

137/ Malicka, Wedding

138/ Mazurkiewiczowa, Berlin

139/ Pajkertowa, Moabit

140/ Panieńska T., Charlottenburg

141/ Pawłowska Teodora, Berlin

142/ Szperkowska Irena, Berlin

Wyjaśnienia

Udział berlinianek w Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu wymaga następujących wyjaśnień.

Polski Sejm Dzielnicowy, pierwszy dzień obrad
Dawna rejencja poznańska (Regierungsbezirk, dosłownie okręg rządowy lub administracyjny) po podpisaniu traktatu pokojowego kończącego I wojnę światową wchodziła już w skład nowo powstałego państwa polskiego. Jednak do roku 1922 mieszkający na terenie Niemiec Polacy mieli prawo zdecydowania, czy zostają w Niemczech, czy przenoszą się do Polski. Prawo to nazywało się opcja, Polaków z Niemiec, którzy mogli skorzystać z tego prawa, nazywano optantami. Stąd też w roku 1918 Polki z Niemiec, w tym z Berlina miały prawo pojechać jako optantki do Poznania na Sejm Dzielnicowy, bo była to najbliższa Berlinowi polska jednostka administracyjna.
W roku 1918 istniały oddzielne miasta Berlin, Neukölln, Charlottenburg, Moabit i Wedding. Dopiero w dwa lata później połączono kilkanaście miast i kilkadziesiąt wiosek w jedno miasto, nazwane wówczas Wielkim Berlinem - dziś jest to po prostu Berlin