Anna Pustowójtówna

Z Facebooka (Meta), 14.02.2026

Portal Była sobie fotka / Wikipedia

Anna Henryka Pustowójtówna urodziła się 26 lipca 1838 roku w Wierzchowiskach koło Lublina. Była córką polskiej szlachcianki Marianny z Kossakowskich, herbu Ślepowron i rosyjskiego oficera Trofima Pawłowicza Pustowojtowa, majora – dowódcy koporskiego pułku piechoty w rejonie Żytomierza po 1831 – później generała, z pochodzenia Węgra: Teofila Pustaya, uważała się jednak za Polkę. W literaturze rosyjskiej jest nazywana Rosjanką lub rosyjską rewolucjonistką. Miała starsze rodzeństwo: siostrę Julię i brata – kapitana w armii rosyjskiej, w 1863 służącego w twierdzy kijowskiej, surowego dla podwładnych, wrogiego więźniom i nadgorliwego w prześladowaniu Polaków. Jej wychowaniem zajmowała się jednak głównie patriotycznie nastawiona babka Brygida Kossakowska.

Anna Pustowójtówna

Uczyła się w Lublinie, w Szkole Wyższej Płci Żeńskiej Zgromadzenia Panien Wizytek, a następnie w Aleksandryjskim Instytucie Wychowania Panien w Puławach. Po ukończeniu szkoły przebywała w Lublinie, gdzie angażowała się w działalność religijno-patriotyczną m.in.: demonstracyjne śpiewanie pieśni narodowych w miejscach publicznych, składanie kwiatów pod pomnikiem unii lubelskiej, organizowanie procesji kościelnych z okazji rocznic narodowych. Już jako bardzo młoda osoba angażowała się w działalność patriotyczną i brała udział w manifestacjach przeciwko władzom carskim. W 1861 roku została aresztowana i skierowana do klasztoru prawosławnego, skąd zbiegła za granicę. Po wybuchu powstania styczniowego przedostała się do Królestwa Polskiego i wstąpiła do oddziałów powstańczych.

14 lutego 1861 roku Anna Pustowójtówna dołączyła do oddziału powstańczego Mariana Langiewicza. W męskim mundurze, pod pseudonimem Michał Smok, zgłosiła się do służby jako ochotnik i niemal natychmiast została adiutantką dowództwa. Dla wielu żołnierzy początkowo nie było jasne, że nowy oficer jest kobietą – jej płeć nie była oficjalnie ujawniana, co pozwalało jej pełnić funkcję bojową na równych prawach z mężczyznami.

Jako Michał Smok uczestniczyła w najważniejszych walkach kampanii Langiewicza, m.in. pod Małogoszczem, Chrobrzem i Grochowiskami. Pełniła funkcję adiutantki, przekazywała rozkazy, zajmowała się zaopatrzeniem i tłumaczeniami, a jej odwaga i zdyscyplinowanie zyskały uznanie współtowarzyszy broni. Jej postać szybko stała się znana także poza krajem, trafiając do europejskiej prasy.

Po klęsce powstania została internowana przez władze austriackie, a następnie udała się na emigrację. Mieszkała kolejno w Czechach, Szwajcarii i we Francji. W Paryżu pracowała jako sanitariuszka podczas wojny francusko-pruskiej i Komuny Paryskiej, niosąc pomoc rannym. W 1873 roku wyszła za mąż za lekarza Stanisława Loewenhardta i poświęciła się życiu rodzinnemu.

Grób Anny Henryki Loewenhardt z. domu Pustowójt, cmentarz Montparnasse w Paryżu; podobizna wykonana przez Marcelego Guyskiego

Zmarła 2 maja 1881 roku w Paryżu. Zapisała się w historii jako jedna z najbardziej niezwykłych bohaterek powstania styczniowego – kobieta, która świadomie przyjęła męską tożsamość, by móc walczyć z bronią w ręku o niepodległość Polski.

Anna Pustowójtówna w kulturze

W 1903 Jerzy Żuławski opublikował dramat Dyktator o gen. Marianie Langiewiczu, którego akcja dzieje się podczas powstania styczniowego. Prapremiera Dyktatora odbyła się 22 stycznia 1903 w 40. rocznicę powstania styczniowego w Teatrze Miejskim we Lwowie. W roli Anny Pustowójtówny wystąpiła Irena Solska, Mariana Langiewicza – Ludwik Solski. Wg autora między gen. Marianem Langiewiczem a jego adiutantem, Anną Pustowójtówną, miał miejsce romans.

Anna Pustowójtówna jest jedną z postaci musicalu „Fidelitas – Suita Lubelska” (2017).

W 2023 powstał o niej film "Panna opętana" w reżyserii Macieja Pawlickiego.

Grób

1863

Henryka LEWENHARD

z domu

PUSTAWOJTOW

Pełna Odwagi Energii Poświęcenia

w Kraju i na Wygnaniu

na Polu Bitwy i w Rodzinie

1843 – 1881

Linki:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Anna_Pustow%C3%B3jt%C3%B3wna#