Anna Pustowójtówna

Wpis przygotowała: Ewa Maria Slaska

Z Facebooka (Meta), 14.02.2026

Portal Była sobie fotka / Wikipedia

Anna Henryka Pustowójtówna urodziła się 26 lipca 1838 roku w Wierzchowiskach koło Lublina. Była córką polskiej szlachcianki Marianny z Kossakowskich, herbu Ślepowron i rosyjskiego oficera Trofima Pawłowicza Pustowojtowa, majora – dowódcy koporskiego pułku piechoty w rejonie Żytomierza po 1831 – później generała, z pochodzenia Węgra: Teofila Pustaya, uważała się jednak za Polkę. W literaturze rosyjskiej jest nazywana Rosjanką lub rosyjską rewolucjonistką. Miała starsze rodzeństwo: siostrę Julię i brata – kapitana w armii rosyjskiej, w 1863 służącego w twierdzy kijowskiej, surowego dla podwładnych, wrogiego więźniom i nadgorliwego w prześladowaniu Polaków. Jej wychowaniem zajmowała się jednak głównie patriotycznie nastawiona babka Brygida Kossakowska.

Anna Pustowójtówna

Uczyła się w Lublinie, w Szkole Wyższej Płci Żeńskiej Zgromadzenia Panien Wizytek, a następnie w Aleksandryjskim Instytucie Wychowania Panien w Puławach. Po ukończeniu szkoły przebywała w Lublinie, gdzie angażowała się w działalność religijno-patriotyczną m.in.: demonstracyjne śpiewanie pieśni narodowych w miejscach publicznych, składanie kwiatów pod pomnikiem unii lubelskiej, organizowanie procesji kościelnych z okazji rocznic narodowych. Już jako bardzo młoda osoba angażowała się w działalność patriotyczną i brała udział w manifestacjach przeciwko władzom carskim. W 1861 roku została aresztowana i skierowana do klasztoru prawosławnego, skąd zbiegła za granicę. Po wybuchu powstania styczniowego przedostała się do Królestwa Polskiego i wstąpiła do oddziałów powstańczych.

14 lutego 1861 roku Anna Pustowójtówna dołączyła do oddziału powstańczego Mariana Langiewicza. W męskim mundurze, pod pseudonimem Michał Smok, zgłosiła się do służby jako ochotnik i niemal natychmiast została adiutantką dowództwa. Dla wielu żołnierzy początkowo nie było jasne, że nowy oficer jest kobietą – jej płeć nie była oficjalnie ujawniana, co pozwalało jej pełnić funkcję bojową na równych prawach z mężczyznami.

Jako Michał Smok uczestniczyła w najważniejszych walkach kampanii Langiewicza, m.in. pod Małogoszczem, Chrobrzem i Grochowiskami. Pełniła funkcję adiutantki, przekazywała rozkazy, zajmowała się zaopatrzeniem i tłumaczeniami, a jej odwaga i zdyscyplinowanie zyskały uznanie współtowarzyszy broni. Jej postać szybko stała się znana także poza krajem, trafiając do europejskiej prasy.

Po klęsce powstania została internowana przez władze austriackie, a następnie udała się na emigrację. Mieszkała kolejno w Czechach, Szwajcarii i we Francji. W Paryżu pracowała jako sanitariuszka podczas wojny francusko-pruskiej i Komuny Paryskiej, niosąc pomoc rannym. W 1873 roku wyszła za mąż za lekarza Stanisława Loewenhardta i poświęciła się życiu rodzinnemu.

Zmarła 2 maja 1881 roku w Paryżu. Zapisała się w historii jako jedna z najbardziej niezwykłych bohaterek powstania styczniowego – kobieta, która świadomie przyjęła męską tożsamość, by móc walczyć z bronią w ręku o niepodległość Polski.

Anna Pustowójtówna w kulturze

Dyktator

W 1903 Jerzy Żuławski opublikował dramat Dyktator o gen. Marianie Langiewiczu, którego akcja dzieje się podczas powstania styczniowego. Prapremiera Dyktatora odbyła się 22 stycznia 1903 w 40. rocznicę powstania styczniowego w Teatrze Miejskim we Lwowie.

W roli Anny Pustowójtówny wystąpiła Irena Solska, Mariana Langiewicza – Ludwik Solski. Wg autora między gen. Marianem Langiewiczem a jego adiutantem, Anną Pustowójtówną, miał miejsce romans.

Anna Pustowójtówna jest jedną z postaci musicalu „Fidelitas – Suita Lubelska” (2017).

W 2023 powstał o niej film "Panna opętana" w reżyserii Macieja Pawlickiego.

Jerzy Żuławski Dyktator

O samym dramacie portal Lubimy czytać (recenzentka nocnakukła) pisze: Niezbyt popularny dramat, z którym jednak warto się zapoznać, choćby dlatego, że pokazuje odmienne oblicze "mitycznego" powstania styczniowego.

***

Fragmenty aktu II

LANGIEWICZ

‎(...) sam‎ ‎tu‎ ‎jestem.‎ ‎A‎ ‎wszakże‎ ‎nie‎ ‎wiela pragnę:‎ ‎

jednego‎ ‎chciałbym‎ ‎przyjaciela,

któryby‎ ‎dzielił‎ ‎drogę‎ ‎mą‎ ‎tułaczą,

rozumiał‎ ‎troski‎ ‎i‎ ‎czasem‎ ‎w‎ ‎zmierzch‎ ‎szary

rzekł:‎ ‎przyjacielu...‎ ‎Ja‎ ‎zazdroszczę‎ ‎szczerze

moim‎ ‎żołnierzom,‎ ‎bo‎ ‎moi‎ ‎żołnierze

mają‎ ‎przyjaciół.‎ ‎—‎ ‎I‎ ‎tamten‎ ‎wódz‎ ‎stary

ma‎ ‎ich.‎ ‎Ja‎ ‎jeden...

PUSTOWOJTÓWNA‎ ‎żywo.

O‎ ‎nie‎ ‎mów‎ ‎tak,‎ ‎panie!

Gdybyś‎ ‎chciał‎ ‎liczyć,‎ ‎to‎ ‎liczb‎ ‎ci‎ ‎nie‎ ‎stanie,

tyle‎ ‎serc‎ ‎w‎ ‎kraju‎ ‎bije‎ ‎w‎ ‎piersi‎ ‎raźniej

na‎ ‎myśl‎ ‎o‎ ‎tobie!‎ ‎Nie‎ ‎brak‎ ‎ci‎ ‎miłości!

lud‎ ‎ciebie‎ ‎kocha‎ ‎i‎ ‎żołnierze‎ ‎prości,‎ ‎—

o‎ ‎innych‎ ‎—‎ ‎nie‎ ‎dbaj!

LANGIEWICZ‎ ‎patrzy‎ ‎jej‎ ‎w‎ ‎oczy,‎ ‎po‎ ‎chwili:

A‎ ‎ty‎ ‎—‎ ‎czy‎ ‎przyjaźni

masz‎ ‎iskrę‎ ‎dla‎ ‎mnie?

PUSTOWOJTÓWNA

Jestem‎ ‎ci‎ ‎oddana,

służę‎ ‎ci,‎ ‎panie!

LANGIEWICZ

Nic‎ ‎więcej‎ ‎?

PUSTOWOJTÓWNA

W‎ ‎mundurze

jestem‎ ‎żołnierskim,‎ ‎więc‎ ‎ci,‎ ‎panie,‎ ‎służę!

Cóż‎ ‎więcej‎ ‎?

LANGIEWICZ‎ ‎po‎ ‎chwili:

Jesteś‎ ‎kobietą...

PUSTOWOJTÓWNA

Dziś‎ ‎zrana,

przed‎ ‎chwilą‎ ‎nawet,‎ ‎w‎ ‎rozmowie‎ ‎z‎ ‎dziewczyną,

która‎ ‎pytała,‎ ‎czy‎ ‎miłość‎ ‎zabija,

jam‎ ‎się‎ ‎wyparła‎ ‎mojej‎ ‎kobiecości.

Krew‎ ‎mam‎ ‎na‎ ‎rękach,‎ ‎z‎ ‎rąk‎ ‎mych‎ ‎ludzie‎ ‎giną,‎ ‎—

czy‎ ‎ja‎ ‎kobieta!...

LANGIEWICZ

Ale‎ ‎o‎ ‎miłości‎ ‎—

coś‎ ‎ty‎ ‎jej‎ ‎rzekła?

PUSTOWOJTÓWNA‎ ‎poważnie:

Jak‎ ‎jaka‎ ‎i‎ ‎—‎ ‎czyja...

LANGIEWICZ

A‎ ‎twoja‎ ‎miłość?

PUSTOWOJTÓWNA

To‎ ‎jest‎ ‎ciężar‎ ‎luty!

Człek‎ ‎obarczony‎ ‎tą‎ ‎miłością‎ ‎—‎ ‎moją,

jako‎ ‎ze‎ ‎srebra‎ ‎ukowaną‎ ‎zbroją,

chodzić‎ ‎by‎ ‎musiał‎ ‎w‎ ‎niej‎ ‎jak‎ ‎w‎ ‎stal‎ ‎zakuty,

w‎ ‎pancerz‎ ‎hussarski,‎ ‎ciężki,‎ ‎choć‎ ‎skrzydlaty

orlemi‎ ‎pióry!‎ ‎—‎ ‎a‎ ‎głowę‎ ‎mieć‎ ‎w‎ ‎boże

światło‎ ‎zwróconą!‎ ‎—‎ ‎Ale‎ ‎to‎ ‎są‎ ‎może

tylko‎ ‎sny‎ ‎moje...

LANGIEWICZ

Ogniste‎ ‎ci‎ ‎kwiaty

na‎ ‎licach‎ ‎kwitną!‎ ‎A‎ ‎choć‎ ‎czoło‎ ‎żłobi

zmarszczka‎ ‎—‎ ‎twe‎ ‎oczy‎ ‎błyszczą‎ ‎jak‎ ‎opale

we‎ ‎łzach,‎ ‎—‎ ‎ty‎ ‎płaczesz?

PUSTOWOJTÓWNA

Widno,‎ ‎gienerale,

że‎ ‎mnie‎ ‎napróżno‎ ‎ten‎ ‎strój‎ ‎męski‎ ‎zdobi‎ ‎—

jestem‎ ‎kobietą,‎ ‎choć‎ ‎myślałam‎ ‎sama,

że‎ ‎starta‎ ‎ze‎ ‎mnie‎ ‎tej‎ ‎słabości‎ ‎plama

przez‎ ‎krew...

LANGIEWICZ

Daj‎ ‎rękę!

PUSTOWOJTÓWNA

Duma‎ ‎była‎ ‎płocha!

Jam‎ ‎dla‎ ‎ojczyzny‎ ‎wdziała‎ ‎strój‎ ‎rycerza,

ale‎ ‎to‎ ‎trudno:‎ ‎w‎ ‎piersi‎ ‎mej‎ ‎uderza

serce‎ ‎kobiece...

LANGIEWICZ

1‎ ‎to‎ ‎serce...?

PUSTOWOJTÓWNA‎ ‎po‎ ‎chwili‎ ‎wahania:

kocha...

LANGIEWICZ‎ ‎żywo:

Mnie?

PUSTOWOJTÓWNA‎ ‎potrząsa‎ ‎głową.

Bohatera!

LANGIEWICZ

A‎ ‎jeśli‎ ‎nim‎ ‎będzie

Marjan‎ ‎Langiewicz?

PUSTOWOJTÓWNA‎ ‎zwraca‎ ‎nań‎ ‎oczy‎ ‎—‎ ‎po‎ ‎chwili:

Pójdę‎ ‎za‎ ‎nim‎ ‎wszędzie:

w‎ ‎bój!‎ ‎na‎ ‎zwycięstwo!‎ ‎w‎ ‎grób‎ ‎i‎ ‎na‎ ‎wygnanie!

jeno‎ ‎ty‎ ‎bądź‎ ‎mi‎ ‎bohaterem,‎ ‎panie!

LANGIEWICZ

Daj‎ ‎mi‎ ‎swe‎ ‎serce!‎ ‎Nową‎ ‎z‎ ‎niego‎ ‎siłę

ja‎ ‎czerpać‎ ‎będę,‎ ‎lwiątko‎ ‎ty!‎ ‎Gdy‎ ‎zginę...

PUSTOWOJTÓWNA‎ ‎podaje‎ ‎mu‎ ‎dłonie.

To‎ ‎ja‎ ‎grób‎ ‎kochać‎ ‎będę,‎ ‎krwawą‎ ‎glinę!

jak‎ ‎pies‎ ‎na‎ ‎twoją‎ ‎rzucę‎ ‎się‎ ‎mogiłę,

gdy‎ ‎bohaterskie‎ ‎w‎ ‎niej‎ ‎odpoczną‎ ‎zwłoki! (...)

Akt III, gdy jednak Langiewicz zostaje dyktatorem, Putowójtówna odmawia mu miłości; fragmenty:

LANGIEWICZ

Ty‎ ‎szydzisz?

PUSTOWOJTÓWNA‎ ‎nadsłuchuje,‎ ‎następnie‎ ‎wyciąga rękę‎ ‎ku‎ ‎oknom:

Wnet‎ ‎zaświadczą‎ ‎głosy

wojska,‎ ‎żeś‎ ‎osiągł‎ ‎cel‎ ‎ambicji‎ ‎szczytnej‎ ‎—

A‎ ‎brak‎ ‎ci‎ ‎wiary?‎ ‎—‎ ‎Nie‎ ‎mam‎ ‎jej‎ ‎do‎ ‎zbycia!

LANGIEWICZ

Bądź‎ ‎tylko‎ ‎ze‎ ‎mną!‎ ‎a‎ ‎dopóki‎ ‎życia...

PUSTOWOJTÓWNA

I‎ ‎cóż‎ ‎ci‎ ‎po‎ ‎mnie‎ ‎dziś,‎ ‎panie‎ ‎dostojny‎ ‎?

Jam‎ ‎jest‎ ‎jak‎ ‎listek,‎ ‎który‎ ‎wicher‎ ‎wojny

niosąc,‎ ‎na‎ ‎chwilę‎ ‎rzucił‎ ‎na‎ ‎twe‎ ‎czoło;

dziś‎ ‎dyktatorski‎ ‎się‎ ‎wieniec‎ ‎wokoło

skroni‎ ‎twych‎ ‎wije,‎ ‎dziś‎ ‎jesteś‎ ‎u‎ ‎celu‎ ‎—

choć‎ ‎nieskończony‎ ‎jeszcze‎ ‎bój‎ ‎ten‎ ‎krwawy,

już‎ ‎dostojeństwa‎ ‎jesteś‎ ‎syt‎ ‎i‎ ‎sławy,

dziś‎ ‎—‎ ‎władca‎ ‎kraju‎ ‎—‎ ‎masz‎ ‎przyjaciół‎ ‎wielu,

i‎ ‎cóż‎ ‎ci‎ ‎po‎ ‎mnie?‎ ‎szalonej‎ ‎dziewczynie,

co‎ ‎bohatera‎ ‎pragnęła‎ ‎jedynie

zobaczyć‎ ‎w‎ ‎tobie!

LANGIEWICZ

Widzi?...

PUSTOWOJTÓWNA

Dyktatora! (...)

Akt IV

Pustowójtówna nie odchodzi jednak. Okazuje współczucie dyktatorowi, gdy ten ponosi klęskę i musi odejć na "hańbę i tułaczkę".

Grób Anny Henryki Loewenhardt z. domu Pustowójt, cmentarz Montparnasse w Paryżu; podobizna wykonana przez Marcelego Guyskiego

Napis na grobie

1863

Henryka LEWENHARD

z domu

PUSTAWOJTOW

Pełna Odwagi Energii Poświęcenia

w Kraju i na Wygnaniu

na Polu Bitwy i w Rodzinie

1843 – 1881

Linki:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Anna_Pustow%C3%B3jt%C3%B3wna#