Maria Kurecka (PL)
Autorka artykułu: Ewa Maria Slaska
Maria Kurecka (Kurecka-Wirpszowa) (urodzona 20 lipca 1920 w Płocku, zmarła 10 stycznia 1989 w Berlinie) – polska pisarka, tłumaczka literatury angielskiej, francuskiej i niemieckiej; żona Witolda Wirpszy, poety, matka Leszka Szarugi, również poety.
Życiorys
Jej rodzicami byli Aleksander Kurecki, przedsiębiorca, i Janina z Waśniewskich, nauczycielka. W latach 1921–1939 mieszkała w Gdańsku, gdzie jej ojciec prowadził dobrze prosperujące przedsiębiorstwo spedycyjne. Naukę w szkole średniej odbywała w Gimnazjum ss. Sacre Coeur w Polskiej Wsi pod Poznaniem, a następnie w Gimnazjum ss. Niepokalanek w Szymanowie pod Warszawą. Tu w roku 1939 zdała egzamin maturalny. Po wybuchu wojny rodzina utraciła majątek. Ojciec został osadzony w obozie koncentracyjnym w Dachau i tam zmarł.
Po wybuchu II wojny światowej, jako obywatelka Wolnego Miasta Gdańska przebywała w roku akademickim 1939/40 w Berlinie i Lipsku, gdzie uzyskała dyplom szkoły lingwistycznej Dr. Nagel Schule z języka angielskiego. Następnie przeniosła się do Warszawy; pracowała jako urzędniczka w Starostwie Powiatowym Warszawskim, a potem w dyrekcji Polskiego Monopolu Zapałczanego (PMZ). W roku 1941 rozpoczęła studia polonistyki na tajnym Uniwersytecie Warszawskim; przerwała je w roku 1943 ze względu na zły stan zdrowia. Brała udział w powstaniu warszawskim jako sanitariuszka w szpitalu PCK. Opuściła Warszawę we wrześniu 1944 roku eskortując ludność cywilną opuszczającą miasto do obozu przejściowego w Pruszkowie. Uciekła z obozu. Pracowała w biurze fabryki zapałek w Błoniu pod Warszawą, a od lutego 1945 jako urzędniczka w dyrekcji PMZ w Krakowie.
W roku 1945 wyszła za mąż za Witolda Wirpszę (1918-1985), już wówczas znanego poetę i pisarza. W roku 1946 Wirpszowie przenieśli się do Warszawy, gdzie urodził się ich syn Aleksander, znany jako Leszek Szaruga. W latach 1947–1956 Wirpszowie mieszkali w Szczecinie - w Rozgłośni Szczecińskiej Polskiego Radia Kurecka prowadziła audycje pt. Co czytać oraz Wśród książek, omawiające prozę zagraniczną.
Od roku 1950 Kurecka należała do Związku Literatów Polskich (ZLP), a od roku 1951 - do Sekcji Tłumaczy przy Polskim PEN-Clubie. Wygłaszała pogadanki z ramienia szczecińskiego Frontu Narodowego oraz Towarzystwa Wiedzy Powszechnej; wykładała w Wieczorowym Studium Marksizmu-Leninizmu. W 1954-1955 pracowała na stanowisku kierowniczki działu literackiego Rozgłośni Szczecińskiej Polskiego Radia. W 1956 Wirpszowie ponownie zamieszkali w Warszawie.
W roku 1965, w związku z pracą nad monografią J. Ch. Andersena, otrzymała stypendium duńskiego Ministerstwa Kultury i podjęła podróże do Danii i Szwecji. W 1967 otrzymała nagrodę tłumaczy niemieckiej Akademie für Sprache und Dichtung w Darmstadcie.
Wirpszowie opuścili Polskę w roku 1970; mieszkali przez jakiś czas w Wiedniu i w Lucernie (Szwajcaria), a potem do śmierci w Berlinie Zachodnim. W Berlinie Kurecka studiowała romanistykę i bibliotekarstwo na Wolnym Uniwersytecie; tytuł magistra uzyskała w roku 1982. Współpracowała z Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa i z prasą emigracyjną – paryską „Kulturą” i berlińskim „Archipelagiem”.
Oboje Wirpszowie zostali pierwotnie pochowani na cmentarzu w berlińskim Ruhleben; w kilka lat po śmierci matki ich syn zadecydował o przeniesieniu grobów rodziców do Polski. Zostali pochowani na nowym cmentarzu na Służewie przy ul. Wałbrzyskiej w Warszawie.
Publikacje
Maria Kurecka podpisywała też utwory nazwiskiem: M. Wirpsza, M. Wirpsza-Kurecka.
Pseudonimy: m.k.; M.K.; Marian Kosowski; Mikołaj Majewski; mk; Spectator.
Tłumaczenia
Z niemieckiego
Anna Seghers, Linia. Opowiadania. Czytelnik, Warszawa 1950
Fryderyk Wolf, Filip Gecht, Rada bogów. Powieść. Ministerstwo Obrony Narodowej, Warszawa 1951
August Hild, Ludzie wychodzą z mroku. Powieść. Czytelnik, Warszawa 1954
Eduard Mörike, Podróż Mozarta do Pragi. Opowieść. PIW, Warszawa 1956
Wilhelm Raabe, Kronika Wróblego Zaułka. Powieść. PIW, Warszawa 1956
Thomas Mann, Jak powstał Doktor Faustus. Powieść o powieści. Czytelnik, Warszawa 1960
E.T.A. Hoffmann, Dzieła wybrane. T. 5. Opowieści. Czytelnik, Warszawa 1962
Robert Musil, Tonka, w: Robert Musil: Trzy kobiety. Opowiadania. Czytelnik, Warszawa 1963
Johan Huizinga, Erazm. Biografia. PIW, Warszawa 1964
Franz Mehring Historia socjaldemokracji niemieckiej. T. 2. Do pruskiego kryzysu konstytucyjnego. Książka i Wiedza, Warszawa 1964
Robert Musil, Marzyciele. Dramat w 3 aktach. „Dialog” 1964
Heinrich Scholz, Zarys historii logiki. PWN, Warszawa 1965
Peter H. Feist, Paul Cezanne. Szkic monograficzny. Arkady, Warszawa 1966
Hermann Hesse, Demian, Powieść. Wydawnictwo Poznańskie 1968
Rolf Schneider, Proces w Norymberdze. Utwór dramatyczny. „Dialog” 1968
Arthur Schnitzler, Anatol. Utwór dramatyczny. Wyst.: telewizyjne, Telewizja Polska 1968
Hedwig Rohde, Orestes i wieloryb. Powieść. Czytelnik, Warszawa 1970
Hermann Hesse, Gra szklanych paciorków, Powieść. Wydawnictwo Poznańskie 1971
Robert Musil, Wincenty i przyjaciółka znakomitych mężów. Utwór dramatyczny. Wyst.: teatralne, Poznań, Teatr Polski 1972
Bernard Grun, Dzieje operetki. Państwowe Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1974
Arthur Schnitzler, Korowód. Utwór dramatyczny. Wyst. Stary Teatr im. H. Modrzejewskiej, Kraków 1986
Robert Musil: Szkice z „Człowieka bez właściwości”. Wyst. Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna im. L. Solskiego, Kraków 1990
Roger Loewig, Epitafia. Oświęcim, Creszentia-Troike-Loewig i Roger Loewig, Katalog Wystawy, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, 1992
Z innych języków
Albert Camus, fragment powieści Dżuma: Dżuma zmusza do myślenia, w tygodniku „Nowiny Literackie” (nr 40/41), 1948; z francuskiego
Jack Lindsay, Ludzie 1848 roku. Powieść. Czytelnik, Warszawa 1949, z angielskiego
Wladimir W. Pozner, Ostrze włóczni. Powieść. PIW, Warszawa, 1950, z rosyjskiego
Jack Lindsay, Stracone prawo. Powieść, tłumaczenie z K. Tarnowską, Czytelnik, Warszawa 1951, z angielskiego
Noc mistrza Villona. Utwór dramatyczny wg opowiadania L.R. Stevensona. Wyst. Telewizja Polska 1959, z angielskiego
Heere Heeresma: Dzień na plaży; Ryba. Mikropowieści. PIW, Warszawa 1972; z holenderskiego
Tłumaczenia we współpracy
Jack Lindsay, Stracone prawo. Powieść, tłumaczenie z K. Tarnowską, Czytelnik, Warszawa 1951, z angielskiego
Anna Seghers, Dzieci. Opowiadanie, tłumaczenie z B. Płaczkowską, Czytelnik, Warszawa 1951
Thomas Mann, Doktor Faustus: żywot niemieckiego kompozytora Adriana Leverkühna, opowiedziany przez jego przyjaciela, Czytelnik, Warszawa 1960 (przekład wspólnie z W. Wirpszą; wyróżniony nagrodą ZAiKS-u w roku 1961)
Joachim Ernst Berendt, Wariacje na temat jazzu. Eseje, tłumaczenie z W. Wirpszą, Państwowe Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1961
Thomas Mann, Opowiadania, tłumaczenie z A. Linke, A. Rybickim, W. Wirpszą, PIW, Warszawa 1963
Moses Hess, Pisma filozoficzne 1841-1850, tłumaczenie z W. Wirpszą. Książka i Wiedza, Warszawa 1963
Hermann Broch, Śmierć Wergiliusza, tłumaczenie z W. Wirpszą. Czytelnik, Warszawa 1963
Johannes Bobrowski, Młyn Lewina, tłumaczenie z W. Wirpszą. Czytelnik, Warszawa 1967
Johan Huizinga Homo ludens: zabawa jako źródło kultury, tłumaczenie z W. Wirpszą. Czytelnik, Warszawa 1967
Michail W. Ałpatow: Historia sztuki. tłumaczenie z W. Wirpszą. Arkady Warszawa 1968
Albert Schweitzer Jan Sebastian Bach, Monografia. Tłumaczenie z W. Wirpszą. Państwowe Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1972
Valerian Tornius Wolfgang Amadé: powieść o Mozarcie. Tłumaczenie z W. Wirpszą. PIW Warszawa, 1971
Bertold Brecht: Wartość mosiądzu. Przekład zespołowy. Wiersze i „Teksty do ćwiczeń dla aktorów” tłum. M. Kurecka. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1975
Irena Jakimowicz: Roger Loewig. Rysunki i grafiki. Wystawa daru dla Muzeum Narodowego. Tłumaczenie z C. Troike-Loewig i Rogerem Loewigiem; Muzeum Narodowe, Warszawa 1986 (Katalog dwujęzyczny)
Leszek Szaruga, Sagt nicht Europa. Wiersze. Z K. Dedeciusem i R. Schmidgall. Pogląd, Berlin 1988 (wydanie dwujęzyczne)
Z innych języków za pośrednictwem niemieckiego
Ho Chi Minh, Dziennik więzienny. Wiersze. Tłumaczenie wspólnie z W. Wirpszą. PIW, Warszawa 1962
Cud wtórnego kwitnienia śliw. Powieść chińska. Przeł. z chiń.: F. Kuhn. Przeł. z niem. M. Kurecka. Pax, Warszawa 1964
Kształt techniki. Przekł.: z czes. J. Bułakowska, z niem. M. Wirpsza. Agencja Wydawnicza „Ruch”, Warszawa 1964
Z polskiego na niemiecki
Witold Wirpsza, Bruchsünden und Todstücke. Tłumaczenie na język niemiecki. D.E. Walther, Stuttgart 1967
Witold Wirpsza, Orangen im Stacheldraht. Wiersze. Tłumaczenie na język niemiecki. C. Hanser Verlag Monachium, 1967
Halina Poświatowska: Pięć pieśni.Tłumaczenie na język niemiecki. Partytura. Muzyka: T. Baird. Państwowe Wydawnictwo Muzyczne Kraków, Londyn 1969
Witold Wirpsza: Der Mörder. Erzählungen, tłumaczenie na język niemiecki z P. Lachmanem, H. Zandem. C. Hanser, Monachium 1971
Witold Wirpsza: Pole, wer bist du? tłumaczenie na język niemiecki z W. Wirpszą. C.J. Bücher, Lucerna 1971
Stanisław Lem: Transfer. M. von Schroder Düsseldorf 1974
Kazimierz Brandys, Ruhige Jahre unter der Besatzung. Literarisches Colloquium Berlin, Berlin 1979
K. Fiałkowski, Homo divisus. Powieść science-fiction. Heyne. Monachium 1980
Karol Wojtyła (JPII), Primat des Geistes. Philosophische Schriften. Tłumaczenie z A. Danką Spranger i E. Wienerem. Seewald Stuttgart-Degerloch 1980
Tłumaczenia literatury dla dzieci
Mira Lobe, Babcia na jabłoni. Literatura dla dzieci. Warszawa: Nasza Księgarnia 1968
Kurt Eigl, Bimbo niezdara. Literatura dla dzieci. Nasza Księgarnia, Warszawa 1969
Benno Pludra, Wakacje z przeszkodami. Literatura dla dzieci. Nasza Księgarnia, Warszawa 1969
Mira Lobe, Mały słonik Kuba. Literatura dla dzieci. Nasza Księgarnia, Warszawa 1970
Mira Lobe, Taps. Literatura dla dzieci. Nasza Księgarnia, Warszawa 1970
Friedrich Feld, O kotku, który zgubił swój cień. Literatura dla dzieci. Nasza Księgarnia, Warszawa 1971
Mira Lobe, Mirek i Morka. Literatura dla dzieci. Nasza Księgarnia, Warszawa 1971
Vera Ferra-Mikura, Mój przyjaciel Tulli. Literatura dla dzieci. Nasza Księgarnia, Warszawa 1973
Antologie (z Witoldem Wirpszą)
Z poezji Wietnamu, 1962
Eseje
Diabelne tarapaty, esej o sztuce przekładu (1970)
Biografie
Dzieje Jana Sebastiana Bacha (1952)
Jan Chrystian Andersen, opowieść (1965)
Wydania pośmiertne
Czarodziej. Rzecz o Tomaszu Mannie, wyd. Oficyna Literacka, Kraków 1993 – książka napisana w Polsce; wydanie zostało wstrzymane z powodu emigracji autorki
Trzydzieści wierszy, wyd. Oficyna Literacka, Kraków 1987
Niedokończona gawęda (autobiografia), wyd. Tower Press, Gdańsk 2000 (ISBN 83-87342-20-3)
Wspomnienia osobiste
Ela Kargol
Berlin, Moabit, więzienie, sąd, szkoła, kościół, cmentarze, lew, wąż i ubodzy poeci.
Lubię Berlin, teraz tym bardziej, gdy wiem, że nie mogę się z niego ruszyć, nie tylko ze względu na pandemię. Odkrywam nowe rzeczy, ulice, dzielnice. A klatka schodowa u mojego lekarza na Moabicie przy Rathenower Straße zachwyca mnie za każdym razem, kiedy po niej stąpam.
To tam przy tej ulicy, na rogu z Alt-Moabit kiedyś znajdował się budynek sądu karnego. Niestety nie przetrwał wojny, a imponująca wielkością i treścią rzeźba autorstwa Alberta Wolfa przedstawiająca lwa walczącego z wężem w obronie swoich lwiątek zmieniała kilka razy swoje miejsce i teraz stoi przy Wilsnacker Straße przed kompleksem budynków też sądu karnego, wybudowanych trochę później i rozbudowanych jeszcze później. Lwa odkryłam niedawno, spacerując po Moabicie, wokół więzienia, sądu, szkoły, kościoła, a więc instytucji stojących na straży prawa, moralności i sprawiedliwości. Lew ma symbolizować prawo i sprawiedliwość, a wąż nikczemność zło, kłamstwo i podstęp. Nie zawsze jednak to pierwsze jest prawe, a jeśli jest prawe, to nie zawsze zwycięża. Rozwścieczony lew z łapą uniesioną do góry, z rozwartą paszczą walczy z równie rozjuszonym wężem w obronie swoich lwiątek. Wąż trzyma już w uścisku jedno lwiątko, drugie schowane za tylnymi łapami lwa, nie bardzo wie o co chodzi i w jak wielkim jest niebezpieczeństwie. Lew i wąż na cokole nie przerywają walki, a więc trudno przewidzieć, jak ona się skończy. Żal mi wprawdzie lwiątek, ale dlaczego miałabym stanąć po stronie lwa?
Ciekawe, że ten sam symbol walczącego z wężem lwa umieściło w swoim nagłówku, dzisiaj można byłoby powiedzieć, użyło jako loga jedno z pierwszych czasopism dla homoseksualistów, które pojawiło się w Niemczech w czasach Republiki Weimarskiej Die Freundschaft. Monatsschrift für den Befreiungskampf andersveranlagter Männer und Frauen.
Na przeciwko „lwa i węża” jest plac zabaw. Mało kto wie, że kiedyś w tym miejscu znajdował się budynek gimnazjum (Königliches Luisen-Gymnasium). Gimnazjum, jedno z pierwszych w Prusach, gdzie kobiety mogły przystąpić do egzaminu dojrzałości. 29 marca 1896 roku maturę zdało tutaj 6 kobiet: Ethel Blume, Johanna Hutzelmann, Irma Klausner, Else von der Leyen, Margarete von der Leyen und Katharina Ziegler. Popiersie Wilhelma Schwartza, długoletniego dyrektora gimnazjum, a przedtem dyrektora gimnazjum w Poznaniu (Königliche Friedrich-Wilhelms-Gymnasium Posen, dzisiejsza „Trójka”, budynek stoi do dziś) stoi przed placem zabaw, w miejscu dawnej jego szkoły. Wyobrażam sobie, że wiosną i latem, wśród bujnej zieleni jeszcze trudniej będzie je dostrzec. Główny budynek szkolny nie przetrwał do dzisiejszych czasów. Można go tylko zobaczyć na starych widokówkach. Jednak po drugiej stronie Wilsnacker Straße, tuż za „lwem i wężem” zachował się jeden z budynków szkolnych przynależących do luizjańskiego gimazjum, w tej chwili przylegający do budynku wymiaru sprawiedliwości i przez ów wymiar użytkowany.
Gimnazjum, a teraz plac zabaw od północnej strony sąsiaduje z cmentarzem przy kościele pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Jest to jeden z czterech kościołów zaprojektowanych dla przedmieść Berlina przez Karla Friedricha Schinkla. Kościół był kilka razy przebudowywany i rozbudowywany przez takie sławy jak Friedrich August Stüler i Max Spitta, a po zniszczeniach wojennych odbudowany według planów Ottona Bartninga. Cmentarz przy kościele projektował Peter Joseph Lenné. Jedynie stare drzewa, których coraz mniej, wyznaczają dawne aleje cmentarne. Cmentarz zamknięto w roku 1904, nie niszcząc wszystkich grobów, w 1935 roku roku zlikwidowano jego część, graniczącą z Wilsnacker Straße. I właśnie tu pochowano ponad 300 osób, które zginęły krótko przed zakończeniem II wojny światowej, cywilów i żołnierzy, dzieci i starców, ofiary i katów. Tutaj spoczął również Albrecht Haushofer, antynazista, geograf, pisarz, autor Sonetów Moabickich (Moabiter Sonette), więziony w moabickim więzieniu przy Lehrter Strasse (w tej chwili w tym miejscu znajduje się park historyczny, a fragment sonetów Haushofera zapisany jest na murze więziennym).
Haushofer wraz kilkunastoma innymi więźniami został rozstrzelany krótko przed końcem wojny, 23 kwietnia 1945 roku w pobliżu więzienia, na zbombardowanym obszarze tzw. Ulap-Gelände (Universum Landes-Ausstellungs-Park). Obecnie na części tego dawnego terenu wystawienniczego znajduje się park. W kieszeni płaszcza zamordowanego Haushofera znajdowały się kartki z 80 sonetami. Grób Haushofera jest honorowym grobem miasta Berlina. Na tablicy na murze cmentarnym cytowany jest fragment jego Sonetów moabickich:
Der Wahn allein war Herr in diesem Land.
In Leichenfeldern schliesst sein stolzer Lauf,
Und Elend, unermessbar, steigt herauf.
(Sam obłęd w tym kraju panował.
Stos trupów jego dumny krok pokona,
I rozleje się nędza, niezmierzona.)
Z postacią Haushofera i z jego miejscem pochówku związana jest historia zmarłego w 2004 roku Rainera Hildebrandta, znanego przede wszystkim jako założyciel muzeum Muru Berlińskiego „Dom przy Checkpoint Charlie” (Mauermuseum – Museum Haus am Checkpoint Charlie). Hildebrandt był studentem Haushofera, sam uważał się za jego przyjaciela, był związany z ruchem oporu, działającym w kręgu Haushofera.
Życzeniem Hildebrandta było, aby po śmierci został pochowany na cmentarzu wojennym przy Wilsnacker Straße, obok Haushofera. Ponieważ jest to cmentarz dla ofiar wojny i jej terroru władze miasta nie dały zezwolenia wdowie po Hildebrandcie na pochowanie męża w tym miejscu. Do dziś urna z prochami Hildebrandta znajduje się w berlińskim krematorium w Ruhleben i czeka na pogrzeb.
Gdy stoję przed grobem Haushofera, widzę, że miejsce dla jego studenta byłoby z każdej strony.
Na części cmentarza przy Kościele św. Jana Chrzciciela oprócz grobów najstarszych, między innymi rodziny Gericke oraz fabrykanta Pfluga, są dwa groby dość nowe, przy murze graniczącym z dawną szkołą powszechną, grób Ronalda Holloway’a i jego żony Dorothei. Oboje byli związani z filmem, z Berlinale, z filmem niemieckim i wschodnioeuropejskim, byli świadkami upadku Muru Berlińskiego i czasu przemian, co zarejestrowali na taśmie filmowej. Są autorami filmu Die Mauertänzerin.
Prawie naprzeciwko cmentarza mieszkała rodzina Wirpszów. Witold Wirpsza, zapomniany dziś poeta, prozaik, tłumacz literatury niemieckiej, którego przypomniała mi ostatnio adminka i zaprowadziła pod dom, w którym mieszkał wraz ze swoją żoną Marią Kurecką, również pisarką i tłumaczką. Maria Kurecka przeżyła męża kilka lat, ale nawet po jego śmierci, jak wspomina adminka, często z nim rozmawiała, częstując Ewę Marię zupą z homara, taką z proszku, za kilkadziesiąt fenigów. Na inną pewnie nie było Wirpszów nigdy stać, oboje byli biednymi poetami.
Bibliografia
Lesław M. Bartelski, Polscy pisarze współcześni 1944-1969, Agencja Autorska, Warszawa 1970
Maria Kurecka, Niedokończona gawęda, Tower Press, Gdańsk 2000
Jacek St. Buras: Bibliographie deutscher Literatur in polnischer Übersetzung. Vom 16. Jahrhundert bis 1994. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1996, ISBN 3-447-03744-X
Beata Dorosz, Maria Kurecka, hasło w Nowej Panoramie Literatury Polskiej (online)
Berlin miejsce do pisania. Rozmowa z Marią Kurecką. Ewa Maria Slaska i Grzegorz Ziętkiewicz, "Pogląd" nr 103-104, Berlin 1986
Linki
https://pl.wikipedia.org/wiki/Witold_Wirpsza
https://pl.wikipedia.org/wiki/Maria_Kurecka
https://ewamaria.blog/2021/03/13/chodzenie-po-miescie-wilsnacker-strase/
https://nplp.pl/artykul/kurecka-maria/
