Maria Kuncewiczowa

Autorka: Ewa Maria Slaska

* 30 października 1895 w Samarze (często spotyka się inny, błędny rok: 1899), † 15 lipca 1989 w Lublinie, polska pisarka i eseistka.

Życiorys

Maria Kuncewiczowa

Studiowała literaturę polską, literaturę francuską i muzykę w Krakowie, Warszawie i w Nancy.

Przez cały okres przedwojenny występowała jako śpiewaczka; muzyka i muzycy są częstym tematem w jej utworach. Przed wojną pracowała jako tłumaczka w Ministerstwie Spraw Zagranicznych - uczestniczyła wtedy w konferencji pokojowej w Paryżu w roku 1919. W roku 1921 wyszła za mąż za eseistę, prawnika i polityka Jerzego Kuncewicza, a rok później urodził się ich syn Witold Kuncewicz.

Osobiste

Była ulubioną pisarką mojej mamy, Ireny Kuran-Boguckiej, która najbardziej lubiła jej powieść Cudzoziemka, możliwe że dlatego iż podobnie jak bohaterka powieści mama też wszędzie czuła się obcym, nieproszonym gościem. Od mamy i ja nauczyłam się bardzo wcześnie lubić pisanie Marii Kuncewiczowej. Nie było łatwe, ale na tle innych pisarek tamtych czasów - Dąbrowskiej, Nałkowskiej, Iłłakowiczówny, Kossak Kuncewiczowa wydawała mi się najważniejsza i najbliższa. Dopiero wiele lat później jej miejsce zajęła Jadwiga Żylińska (1910 - 2009), która pisała tak, jakbym to ja pisała - te tematy, ten styl, to słownictwo. To były moje książki, a Kuncewiczowa to były książki mamy.

Pisząc te linijki, przypominam sobie, jakie książki Kuncewiczowej utkwiły mi w pamięci. Na pewno Fantomy, na pewno Klucze i Przeźrocza, na pewno Dwa księżyce, Don Kichot i niańki i wreszcie niezapomniany Tristan 1946. Wiem, że czytałam też Gaj oliwny, ale niestety nic nie pamiętam. Cudzoziemkę też czytałam, ale jej nie lubiłam, wydawała mi się przygnębiająca, a jej bohaterka, Róża - histeryczna, egzaltowana i egoistyczna.

Opowieść trochę inna niż ta w Wikipedii

Cudzoziemka powieść

Autorka: Joanna Barańska

Tekst opublikowany na Onecie 30 października 2024

"Miłosnego czadu nie było". O jej małżeństwie było głośno, po romansie próbowała doprowadzić do najgorszego

Wychowywano ją na polską patriotkę, ale gdy wreszcie wróciła do kraju jako nastolatka, warszawskie koleżanki śmiały się z jej "chachłackiego" języka. Czuła się obca w kraju, który miał być "jej". O tym doświadczeniu opowiedziała w swojej najsłynniejszej książce. Obco czuła się też w małżeństwie — a przynajmniej na jego początku. "Nasze wspólne życie pozbawione było pasji" — pisała o mężu. A jednak, po jego śmierci, Maria Kuncewiczowa wpadła w rozpacz.

***

Maria Kuncewiczowa urodziła się 30 października 1895 r. w Samarze, w Rosji. Po powrocie do Polski czuła się obco i samotnie. W powieści Cudzoziemka napisała: Na ziemi wszędzie cudzoziemka, a nieba ja się boję.

Kuncewiczowa wiedziała, o czym pisze. Przyszła na świat w Samarze, w Rosji, jako córka szlachcica, pracującego jednak jako dyrektor szkoły, oraz skrzypaczki. Rodzice dbali, by mała Maria mówiła po polsku, wpajali jej miłość do kraju. Można się domyślać, że gdy w 1901 r. państwo Szczepańscy — bo tak brzmiało rodowe nazwisko późniejszej pisarki — podjęli decyzję o powrocie do Polski, Maria była pełna nadziei. W Warszawie jej oczekiwania pękły jak bańka.

Nastoletnie warszawianki patrzyły na szkolną koleżankę z wyższością. Drwiły z jej "chachłackiej" wymowy (czyli ukształtowanej przez wschodnią gwarę); Maria stała się obcą w miejscu, które miało ją przyjąć jak swoją.

Maria nie poddała się i kontynuowała naukę. Studiowała polonistykę i filozofię, a potem literaturę francuską na Uniwersytecie w Nancy. Była utalentowaną śpiewaczką. W 1936 r. zadebiutowała powieścią "Cudzoziemka" — ta książka sprawiła, że o pisarce mówi się do dziś.

Małżeństwo

Niewielu czytelników pamięta, że "nazwiska" tworzące kulturę to również zwykli ludzie z krwi i kości, którzy kochali, zakładali rodziny, przeżywali dramaty. Zakochała się również Maria — w Jerzym Kuncewiczu, również potomku szlacheckiej rodziny. Skończył studia prawnicze, ale pracował jako nauczyciel — tak, jak ojciec pisarki. Maria i Jerzy pobrali się w 1921 r. Było między nimi uczucie, ale, jak twierdziła Kuncewiczowa, nie było ono głębokie czy pełne namiętności. Szczerze wyznawała mężowi:

(...) Nasze wspólne życie pozbawione było pasji. Nie było między nami ani miłosnego czadu, ani nałogu wspólnej sypialni, więc rzeczywiście coś istotnego, coś trwalszego niż erotyzm musiało wejść między nas i tak nas z sobą związać.

Wiadomo, że małżonkowie nie byli sobie wierni. Maria wdała się w romans z pisarzem Adolfem Rudnickim. Po rozstaniu próbowała odebrać sobie życie i w jednym z listów stwierdziła, że "miłość nie jest jej pisana". Mąż Marii wiedział o wszystkim, sam też nawiązał przelotną relację z inną kobietą, ale był bardzo przywiązany do żony i to z nią chciał żyć.

W 1922 r. urodził się ich jedyny syn, Witold. Kuncewiczowa ogromnie kochała syna — podczas II wojny światowej przeżywała katusze, gdy jej syn walczył w marynarce wojennej. Maria i Jerzy po 1939 r. wyemigrowali najpierw do Francji i Anglii. Potem, po 1945 r. Witold osiadł w USA, gdzie dołączyli do niego rodzice, ale Kuncewiczom nie wiodło się za oceanem tak, jakby chcieli. Wrócili do Europy, potem do Polski. Były lata 60. Nie było im lekko, bo wojna zrujnowała świat, który znali. Musieli zbudować wszystko od nowa.

"Dlaczego szczędziłam tak długo jedynej prawdy serca?"

O Kuncewiczach mówiło się, że mają "apetyt na życie". Wrócili do ukochanego Kazimierza Dolnego, gdzie mieszkali przed wojną, mimo że miasteczko już nie przypominało azylu sprzed lat. Do problemów wynikających z nowej rzeczywistości doszły kłopoty ze zdrowiem Jerzego Kuncewicza. Mąż pisarki chorował na serce i zmarł w 1984 r.

Jak na osobę, która deklarowała, że między nią a mężem nie było głębokiej miłości, Maria zareagowała zaskakująco silnie. Kuncewiczowa wręcz wpadła w rozpacz. O czuwaniu przy łóżku umierającego pisała: "Teraz omdlewałam z żalu: dlaczego? dlaczego? Dlaczego szczędziłam tak długo tej mowy erotycznej, jedynej prawdy serca?"

Znajomi Marii Kuncewiczowej wspominali, że pod koniec życia pisarka czuła się osamotniona; traciła energię, gasła. Podobno twierdziła, że mąż wciąż jest obok i rozmawiała z nim na głos, jakby wciąż żył. Pisarka zmarła w 1989 r. w Kazimierzu Dolnym. Jej ostatnia książka, "Listy do Jerzego", nazywana jest "jednym z najpiękniejszych wyznań miłości w literaturze polskiej".

Syn Kuncewiczów, Witold, odszedł w 2009 r.

Varia

Cudzoziemka, okładka filmu na DVD

Ponieważautorka urodziła się w Samarze, czyli w Rosji, niekiedy pisze się o niej jako o Rosjance. Tak jest np. na portalu Filmweb: https://www.filmweb.pl/person/Maria+Kuncewiczowa-59520:

Maria Kuncewiczowa rosyjska autorka materiałów do scenariusza, urodzona w 1895

Jednak to z tego portalu dowiadujemy się, że na podstawie jej powieści nakręcono dwa filmy - Cudzoziemka i Dwa księżyce

Cudzoziemka, 1986, reżyseria Ryszard Ber, scenariusz Maria Kuncewiczowa, grają Ewa Wiśniewska, jerzy Kamas, Joanna Szczepkowska, Andrzej Precigs

Dwa Księżyce, 1993, scenariusz i reżyseria Andrzej Barański, grają Artur Barciś, Bożena Dykiel, Beata Tyszkiewicz, Franciszek Pieczka

Twórczość

Powieści:

Twarz mężczyzny (mikropowieść), Wydawnictwo J. Mortkowicza, Warszawa 1928
Cudzoziemka, Rój, Warszawa 1936
Dwa księżyce, okładka filmu na DVD
Dni powszednie państwa Kowalskich (pierwsza polska powieść radiowa), Rój, Warszawa 1938
Kowalscy się odnaleźli, Rój, Warszawa 1938
Zmowa nieobecnych, Wydawnictwo Światowego Związku Polaków z Zagranicy, Londyn 1946
Leśnik, Kultura, Paryż 1952
Gaj oliwny, PAX, Warszawa 1961
Tristan 1946, Czytelnik, Warszawa 1967

Opowiadania:

Przymierze z dzieckiem, Wydawnictwo J. Mortkowicza, Warszawa 1927 (opowiadania, wznowienie Prószyński i S-ka 1999)
Dwa księżyce, Rój, Warszawa 1933
Przyjaciele ludzkości (opowiadania dla młodzieży), Rój, Warszawa 1939
Serce kraju, Rój, Warszawa 1939
Zagranica, Rój, Warszawa 1939
W domu i w Polsce, Rój, Warszawa 1939
Nowele i Bruliony prozatorskie (z posłowiem Heleny Zaworskiej), Czytelnik, Warszawa 1985

Eseistyka:

Dyliżans warszawski (szkice literackie), Rój, Warszawa 1935
Miasto Heroda. Notatki Palestyńskie (zapiski z podróży do Palestyny), Rój, Warszawa 1939
Odkrycie Patusanu (szkice i reportaże), PAX, Warszawa 1958
Don Kichot i niańki (szkice z podróży), 1965
Fantasia alla Pollacca (studia o Stanisławie Przybyszewskim), Czytelnik, Warszawa 1979
Rozmowy z Marią Kuncewiczową (zbiór wywiadów), Czytelnik, Warszawa 1983
Przeźrocza. Notatki włoskie, PAX, Warszawa 1985