Johanna Kursatz
Po polsku
Autorka: Marta Kubiś
Życiorys
Młodość
Johanna Kursatz (z domu Dombrowska, nazwisko po mężu Stanisławie) urodziła się 15. lutego 1900 w Kiełpinach gm. Siedlec. Po ukończeniu szkoły podstawowej pracowała w gospodarstwie rodziców, a następnie jako pomoc domowa i pokojówka. W latach 1925–1932 regularnie pracowała w majątkach ziemskich w Niemczech.
Krótko przed wybuchem wojny mieszkała w Siedlcu – podwolsztyńskim miasteczku, wówczas położonym w linii prostej ok. 29 km od granicy polsko-niemieckiej. Poza wyjazdami do pracy, po niemieckiej stronie granicy odwiedzała siostrę. Z tego tytułu dysponowała roczną przepustką graniczną, cenną dla polskiego wywiadu.
Działalność szpiegowska
W kwietniu 1939 r. zostaje zwerbowana przez polskie służby wywiadowcze m.in. pod groźbą odebrania przepustki. Od tej pory pracuje pod pseudonimem Anna Krug z nr ewidencyjnym 3201-5/32015, przyjmując zadania od znajomego jej męża, pogranicznika nazwiskiem Josef Heinz.
„W każdej placówce I linii powołano wywiadowcę w stopniu podoficera, który w ramach swoich obowiązków szkolił strażników m. in. do pozyskiwania dodatkowych informacji, w rozmowach od osób legalnie przekraczających granice, oraz na podstawie spostrzeżeń osobistych. (…) Wywiad straży oprócz walki z przestępstwami skarbowo‑przemytniczymi, wspierał działania Oddziału II Sztabu Generalnego (Głównego), a także prowadził rozpoznanie przedpola (wywiad płytki) sięgający do 30 km, w głąb granic państwa sąsiedniego”
Co ciekawe, Heinz w pierwszej kolejności starał się w zwerbować męża Johanny, ten jednak konsekwentnie odmawiał z obawy o życie. Później ona sama kilkukrotnie próbowała zerwać współpracę. Od maja wykonuje zadanie pozyskiwania informacji o znaczeniu militarnym, w szczególności dotyczących ruchów wojsk niemieckich i fortyfikacji. Przygotowuje dla „polskiej centrali” (prawdopodobnie chodzi o Oddział II Sztabu Głównego Wojska Polskiego) sprawozdania z prac przy budowie obiektów w obrębie Międzyrzeckiego Regionu Umocnionego w okolicy Wysokiej. Donosi między innymi:
"W podziemnych tunelach trwają jeszcze intensywne prace, pracuje wielu ludzi, ale już zainstalowano rozmaite aparatury, bardzo wydajne maszyny i instalacje wysokiego napięcia."
Stąd wiadomo dziś, że już w roku 1939 r. Niemcy uruchomili w Międzyrzeckim Rejonie Umocnionym, do którego należał obiekt w Wysokiej, podziemną fabrykę – albo fabryki. Prawdziwość i znaczenie tej informacji potwierdzają członkowie Abwehry w osobie szefa III Oddziału Abwehry (informacja z niemieckiej dokumentacji sądowej). Oznaczałoby to również, że prace przy budowie całego MRU mogły rozpocząć się nawet dziesięć lat wcześniej, najprawdopodobniej pod pretekstem rozwijania górnictwa i przemysłu na użytek cywilny.
W skierowanym przeciwko Johannie akcie oskarżenia można też przeczytać o specjalnych mostach wyposażonych w mechanizmy hydrotechniczne, umożliwiające selektywne zalewanie zajętych fragmentów okopów.
Do sierpnia 1939 r. Johanna odbywa sześć takich podróży, podczas których odwiedza lub rozpytuje o miejscowości:
Zullichau (Sulechów), Groß-Schmölln (Smolno Wielkie), Reckenwalde (Wojnowo)
Unruhstadt (Kargowa), Krummendorf (Krężoły), Krammensee (Kramsko), Radewitsch (Radowice), Hochwalde (Wysoka)
Hochwalde (Wysoka), Krammensee (Kramsko), Groß-Schmölln (Smolno Wielkie)
Unruhstadt (Kargowa), Züllichau (Sulechów), Klemzig (Klępsk), Grossdorf (Wielka Wieś)
Langmeil (Okunin), Klemzig (Klępsk)
Krammensee (Kramsko), Langmeil (Okunin), Oppelwitz (Opalewo), Schwiebus (Świebodzin), Neu-Bentschen (Zbąszynek)
Za każdym razem zdobywa informacje różnymi drogami: uważnie obserwuje teren, wypytuje miejscowych, szczególną presję wywierając na osobach, które mogą wiedzieć coś więcej o prowadzonych w okolicy robotach budowlanych, jak np. pracowników tam zatrudnionych i ich rodziny.
Plötzensee
Po zajęciu tych terenów przez wojska hitlerowskie, akta osobowe współpracowników polskiego wywiadu trafiły w ręce Niemców. Jak wyjaśnia w swoim opracowaniu historyczka i archiwistka Regina Czarnecka:
„W czasie okupacji dokumenty służb informacyjnych WP stanowiły szczególny przedmiot zainteresowania Abwehry i Gestapo. O tym, że poddane były licznym analizom, dzięki czemu rozpracowano sieć agenturalną polskiego wywiadu, świadczą nie tylko zachowane niemieckie opracowania, ale przede wszystkim liczne aresztowania osób współpracujących z polskim wywiadem.”
Wśród aresztowanych znalazła się Johanna Kursatz. 7 sierpnia 1941 roku prokurator złożył długi na dwadzieścia stron akt oskarżenia, na podstawie którego 19 października 1941 r. zapadł wyrok skazujący.
2 marca 1942 r. Johanna trafiła do więzienia w Plötzensee na berlińskim Charlottenburgu, gdzie już kolejnego dnia została stracona w wieku 42 lat.
O zdarzeniu tak informował katowicki dziennik „Kattowitzer Zeitung”:
Upamiętnienie
Grób Johanny Kursatz znajduje się na cmentarzu w berlińskim Charlottenburgu.
Jest to szczególne i po części tylko symboliczne miejsce pochówku, ponieważ znajduje się w nim jedynie mikroskopijna część jej ciała. To slajd histologiczny - próbka tkanki zachowana pomiędzy szklanymi płytkami do badań mikroskopowych. Materiał pobrał naukowiec, który na potrzeby swoich badań otrzymywał z katowni w Plötzensee fragmenty ciał skazanych tuż po egzekucji. Preparaty odnalazła wiele lat po wojnie jego wnuczka na strychu domu rodzinnego.
Nie wiadomo gdzie znajduje się pozostała część jej szczątków, podobnie jak w przypadku wielu innych skazanych dla których jedynym miejscem pamięci jest pomnik poświęcony ofiarom reżimu nazistowskiego na cmentarzu w Plötzensee.
Bibliografia
Bistram Beata. Jak odczytywać metryki zapisane po niemiecku? [online] Bielsko-Biała : Kwartalnik genealogiczny More Maiorum [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://moremaiorum.pl/odczytywac-niemieckie-metryki-chrzty-sluby-zgony/
Chlesberg Grigori. Ortsnamen im Wandel. Geographische Wissensordnungen in der Geschichte deutsch-polnischer Grenzregionen. [online] Herder-Institut für historische Ostmitteleuropaforschung in Marburg : Copernico [dostęp: 17.05.2026]. Dostępny w Internecie: https://www.copernico.eu/de/themenbeitraege/ortsnamen-im-wandel-geographische-wissensordnungen-der-geschichte-deutsch-polnischer-grenzregionen
Czarnecka Regina. Oddział II sztabu głównego (generalnego) w latach 1921-1939. Zarys organizacyjny i przegląd zawartości inwentarza. Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej. 2006, 28, s. 64-105
Encyklopedia dawnych zawodów na Śląsku cz. 2 [online] Żyrowa: Stowarzyszenie Semper Silesiana [dostęp: 16.05.2026]. Dostępny w Internecie: http://sempersilesiana.pl/encyklopedia-dawnych-zawodow-na-slasku-czesc-2/
Goryński Grzegorz. Powstanie, organizacja i funkcjonowanie Straży Granicznej w latach 1928-1939. Słupskie Studia Historyczne. 2012, 18, s. 225-242
Hlebionek Marcin. Alfabetyczny wykaz powiatów na ziemiach zachodnich wg podziału administracyjnego z 1939 r. [online] Toruń : Inne oblicza historii [dostęp: 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://ioh.pl/artykuly/pokaz/alfabetyczny-wykaz-powiatw-na-ziemiach-zachodnich-wg-podziau-administracyjnego-z--r,13/
Kiedy powstawało Riese cd.5. [online] Sowiogórski Olbrzym - prawda o Riese [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://riese-inne.blogspot.com/2012/10/kiedy-powstawao-riese-cd5.html
Kreis Bomst [online] Dessau-Roßlau : Arbeitsgemeinschaft Ostdeutscher Familienforscher [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://agoff.de/?p=27304
Lemiesz Wiktor, Niespokojne pogranicze. Warszawa: MON Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1989. ISBN 8311076782
Leutner Klaus. Das Urnensammelgrabfeld U1/U2 Auf dem Friedhof Altglienicke in Berlin-Treptow/Köpenick. W: Gedenkstättenrundbrief 207. 2022. 09. s. 8-14
Marest Ryszard. Sztuka dezinformacji. Eksplorator. 1995, 2, s.94
Marzahn Parkfriedhof [online] Warszawa: Fundacja "Polsko-Niemieckie Pojednanie" [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://www.polskiegroby.pl/cmentarz.php?jez=pl&cmentarzok=56&miejsceok=349&landok=3
Sperka Zbigniew, Zarys organizacji i działalności Polskiej Straży Granicznej w latach 1928–1939. Przegląd Prawniczy Ekonomiczny i Społeczny. 2014. 2, s. 94
ROZPORZĄDZENIE MINISTER ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ, MINISTER ZIEM ODZYSKANYCH z dnia 15 marca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.” (M.P.1947.37.297)
Sikora Mirosława. Zasady i praktyka przejęcia majątku polskiego przez III Rzeszę, ze szczególnym uwzględnieniem sektora rolnego oraz mieszkaniowego, na przykładzie prowincji śląskiej (górnośląskiej) w latach 1939–1944. Pamięć i Sprawiedliwość. 2008, 2, s. 43-82
OKUNIN /Langmeil/ [online] Zamki, pałace, dworki… [dostęp: 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://zamkilubuskie.pl/okuninlangmeil/
Uchwała nr 0007.193.2025 Rady Miejskiej w Sulechowie z dnia 15 kwietnia 2025 r. w sprawie gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Sulechów na lata 2025 – 2029 ( Dziennik Urzędowy Województwa Lubuskiego rok 2025 poz. 1529 )
UCHWAŁA NR 0007.193.2025 RADY MIEJSKIEJ W SULECHOWIE z dnia 15 kwietnia 2025 r. w sprawie gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Sulechów na lata 2025 – 2029 ( Dziennik Urzędowy Województwa Lubuskiego rok 2025 poz. 1529)
Umocnienia i Fortyfikacje, red. Matuszak Waldek, Lewsza Robert [online] Gostyń : Vaterland [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://www.vaterland.pl/umocnienia_i_fortyfikacje.html
Winkelmann Andreas, Traces of Nazi victims in Hermann Stieve’s histological collection. Annals of Anatomy. 2021, 237. art. 151720
Wojnowo [online] Zielona Góra: Ziemialubuska.pl [dostęp: 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://ziemialubuska.pl/pl/lokalnie/powiaty-i-gminy/powiat-zielonogorski/kargowa-gmina/wojnowo
Woźniakowski Krzysztof. Polskojęzyczna prasa gadzinowa w tzw . Starej Rzeszy (1939-1945). Kraków: Wydawnictwo Naukowe AP [Akademii Pedagogicznej]. 2001. ISBN 9788372711151
Wysoka, Rajd Karabanowa i schron przeciwlotniczy. [online] Żarów: Stowarzyszenie Labiryntarium.pl [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://www.labiryntarium.pl/miejsca-szczegolne/mru/1457-karabanow.html
Żuraszek-Ryś Iwona. Nazwy miejscowe powiatu zielonogórskiego. Red. Szczeszek Beata. Zielona Góra: OFICYNA WYDAWNICZA UNIWERSYTETU ZIELONOGÓRSKIEGO. 2009. ISBN978-83-7481-288-7
Auf Deutsch
Geb. 15. Februar 1900, Kölpin/Kreis Wollstein (Kiełpino/Wolsztyn) – gest. (hingerichtet) 3. März 1942
Johanna Kursatz, geborene Dombrowski, wird am 15. Februar 1900 in Kölpin im Kreis Wollstein geboren. Nach dem Besuch der Volksschule ist sie erst im Haushalt ihrer Elern und anschließend als Haushaltsgehilfin und Stubenmädchen tätig. Von 1925 bis 1932 arbeitet sie regelmäßig auf Landgütern in Deutschland.
Johanna Kursatz hat eine Schwester, die im deutschen Grenzgebiet lebt, und ist im Besitz eines Jahresgrenzausweises. Im April 1939 wird sie daher vom polnischen Nachrichtendienst angeworben und erhält den Auftrag, militärisch relevante Informationen vor allem zu deutschen Truppenbewegungen und Befestigungsbauten zu beschaffen. Bis August 1939 unternimmt sie mehrere Reisen nach Deutschland.
Sie wird am 7. März 1941 festgenommen und am 19. November 1941 durch den „Volksgerichtshof” wegen „Landesverrats” zum Tode verurteilt. Inhaftiert im Frauengefängnis in der Barnimstrasse. Sie wurde am 3. März 1942 im Strafgefängnis Berlin-Plötzensee hingerichtet.
Links
https://de.wikipedia.org/wiki/Liste_im_Deutschen_Reich_hingerichteter_Personen
https://www.gedenkstaette-ploetzensee.de/totenbuch/recherche/person/kursatz-johanna
