Franciszka Themerson (PL)

Autorka: Ewa Maria Slaska

Franciszka Themerson 1940

Franciszka Themerson, z d. Weinles (ur. 28 czerwca 1907 w Warszawie, zm. 29 czerwca 1988 w Londynie) – polska malarka pochodzenia żydowskiego, rysowniczka, ilustratorka, scenografka; wydawczyni i nauczycielka akademicka; żona Stefana Themersona.

Była córką malarza Jakuba Weinlesa i pianistki Łucji z Kaufmanów; młodszą o siedem lat siostrą Maryli Weinles-Chaykin, również artystki, pianistki i ilustratorki. Kształciła się w Warszawskiej Akademii Muzycznej i warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, które ukończyła z wyróżnieniem. Franciszka była znana jako pierwsza ilustratorka Kaczki Dziwaczki Jana Brzechwy; robiła ilustracje do Płomyczka i Świerszczyka. Jej prace były reprodukowane w wielu czasopismach, niekiedy zebrane i wydane w książkach.

Mąż i żona

Franciszka Themerson przy pracy, Archiwum Themersonów, Uniwersytet Sląski

Franciszka Themerson przy pracy, Archiwum Themersonów, Uniwersytet Śląski

Stefan Themerson (ur. 25 stycznia 1910 w Płocku, zm. 6 września 1988 w Londynie) był poetą, pisarzem i filozofem. Po ojcu ( lekarz, literat, społecznik, Mieczysław Themerson) był pochodzenia żydowskiego, studiował fizykę i architekturę w Warszawie, ale nigdy nie pracował jako fizyk ani jako architekt.

Mimo że Franciszka i Stefan byli spokrewnieni (jej dziad był pradziadem Stefana, co oznaczało, jask sądzę, że ona sama była jego ciotką), byli ze sobą od 1929 roku. Ona miała wtedy lat 21, on 18. Wzięli ślub dwa lata później, 22 czerwca 1931. W roku 1937 wyjechali do Paryża. Po wybuchu wojny Stefan walczył w wojsku polskim na Zachodzie, Fransciszka przeniosła się do Londynu, gdzie pracowała jako kartografka w Polskim Rządzie na Uchodźstwie. Stefan dołączył do niej w roku 1942.

Stefan i Franciszka Themersonowie

Polonia londyńska ma od lat wojny ściśle określony charakter - jest polsko-patriotyczna w duchu patriotyzmu przedwojennego. Na tym tle Themersonowie, awangardowi i niepokorni, byli niezwykłym ewenementem.

Anna Nasiłowska pisze, że stanowili "cudowne antidotum na wszelkie niebezpieczeństwa związane z tradycyjną postawą emigracji". Ich twórczość udowadnia, "że dwujęzyczność i wielokulturowość może być szansą, a najważniejszym powołaniem artysty jest stawianie kłopotliwych pytań."

"Themerson jest pisarzem filozoficznym. Lubi szokować i zaskakiwać. (...) Utwory Themersona są precyzyjnie skonstruowanymi powiastkami filozoficznymi. Ukazywały się z ilustracjami Franciszki Themerson, które są nie mniej filozoficzne niż teksty jej męża."

Franciszka Themerson przy pracy

Adam Dziadek pisze: "Themersonowie to twórcy „niepokorni”, którzy zawsze ustawiali swoją twórczość pod prąd panujących mód i obyczajów dominujących w artystycznym establishmencie. (...) Niepokorność, twórczy krytycyzm Themersonów, a także postrzeganie ludzi i rzeczy w krzywym zwierciadle inspirują oryginalny model myślenia o świecie. Ten model myślenia ma być właśnie inspiracją, szczególnego rodzaju zaszczepieniem, które umożliwiałoby wielostronny ogląd zjawisk świata, w którym żyjemy."

Filozofowanie

Nasiłowska: "U Themersona spotkać można paradę problemów filozoficznych, które dopiero w ostatnich latach znalazły się w centrum dyskusji: tożsamość/nietożsamość, inność, niepełna identyfikacja. Jakoś wynikają one ze znanej mu tradycji angielskiej filozofii między realizmem Bertranada Russella a filozofią analityczną, ale i tu potrafił zadać własne pytania i ukazać nieoczywiste, a najczęściej bardzo radykalne konsekwencje przyjętych założeń. Themerson zawsze patrzył przyszłościowo: tworzył filmy eksperymentalne, gdy myślenie o możliwościach artystycznych filmu było jeszcze bardzo nowe. Być może też pisarstwo Themersona, integralnie zrośnięte z ilustracjami Franciszki Themerson, tworzy nowy wymiar współpracy między tekstem a obrazem. I słowo i rysunek mają równą moc burzenia pozornych oczywistości i otwierania umysłów."

Franciszka przy pracy

Wydawnictwo

Franciszka i Stefan założyli w Londynie niszowe wydawnictwo Gaberbocchus Press. Franciszka była faktyczną szefową tego rodzinnego przedsiębiorstwa. Nazwa pochodziła od tytułu utworu Lewisa Carrolla, „Jabberwocky” (Dżaberłoki), a „gaberbocchus” miało być łacińską wersją tego słowa. Gaberbocchus Press wydawało zaledwie kilka książek rocznie, ale przez 30 lat zebrało się ich i tak około 60. Wydawali takich autorów jak Alfred Jarry, Kurt Schwitters, Bertrand Russell oraz własne utwory. Najsłynniejszą ich publikacją był wydawany wielokrotnie Ubu Roi czyli Ubu Król Alfreda Jarry'ego. Franciszka rysowała ilustracje bezpośrednio na płytach litograficznych; książka była drukowana na jaskrawożółtym papierze. Ilustracje Franciszki Themerson potęgowały oryginalność projektów Gaberbocchusa.

Początkowo wydawnictwo mieściło się w ich mieszkaniu na King's Road, Chelsea, London, w roku 1956 przeniosło się pod adres 42a Formosa Street in Maida Vale w Londynie. W roku 1959 Themersonowie przerobili piwnicę na tzw. Gaberbocchus Common Room, miejsce spotkań, projekcji filmowych i wieczorów autorskich.

Logo Gaberbocchus Press

Wydawali, jak to określił założyciel, "teksty śmiałe w swej artystycznej ekspresji", takie, których "żadne z szanowanych wydawnictw nie chciało przełknąć", a publikowali "nie zważając, czy tekst został napisany przez koczownika czy osadnika, mężczyznę czy kobietę, żołnierza, żeglarza, balwierza czy piekarza". Gaberbocchus Press wydawało, jak pisze autorka bloga Zaginam rogi: "rzeczy ciekawe, oryginalne, świeże i awangardowe. To właśnie tu ukazały się po raz pierwszy na rynku brytyjskim takie książki jak Ubu król Alfreda Jarry'ego, Elementarz dobrego obywatela Bertranda Russella czy Ćwiczenia stylistyczne Raymonda Queneau. A do tego – ukazywały się tam książki samych Themersonów. Folder reklamowy wydawnictwa, do którego tekst pisał Stefan, tak zachęcał do lektury: 'Każda książka Gaberbocchusa to mała nierządnica-intelektualistka, umiejąca zrobić ci dobrze w chwilach kryzysu umysłowego. Książki Gaberbocchusa nie można pożyczyć, można ją tylko posiąść'”.

Oprócz tego, że Franciszka Themerson kierowała stroną artystyczną wydawnictwa rodzinnego Gaberbocchus Press, tworzyła rysunki, obrazy oraz projektowała kostiumy i scenografie teatralne oraz do przedstawień marionetkowych. Do scenografii Franciszki Themerson zalicza się Ubu Roi, Ubu Enchainé oraz Brechta Opera za trzy grosze, projektowane szczególnie dla Marionetteater w Sztokholmie (wystawiane w wielu krajach). Jej projekty były też wystawiane w londyńskim Teatrze Narodowym Royal National Theatre w 1993 r. Wykładała plastykę w kilku uczelniach brytyjskich. Miała wiele wystaw indywidualnych, m.in. wielokrotnie w Polsce.

Filmy

Franciszka stworzyła Spółdzielnię Autorów Filmowych; była redaktorką artystyczną pisma „f.a.” (film artystyczny). Razem z mężem realizowała filmy eksperymentalne: Apteka (1930), Europa (1931–1932), Drobiazg Melodyjny (1933), Zwarcie (1935) i Przygoda Człowieka Poczciwego (1937). Z tych tylko ostatni ocalał wraz z dwoma filmami zrobionymi już w Anglii, Calling Mr Smith (1943), opowieść o okrucieństwach nazistowskich w Polsce i The Eye and the Ear / Oko i Ucho (1944/45), o wizualizacji muzycznej. Wtórna wersja Europy była zrealizowana w Polsce w latach 1980,w 2019 roku część wersji oryginalnej została odnaleziona w archiwum w Berlinie.

Jeden z niewielu zachowanych filmów Franciszki i Stefana: https://dai.ly/x4dd6h8 (The eye and the ear)

Stefan Themerson przy pracy

Stefan i Franciszka Themersonowie

Archiwum

Materiały zebrane w londyńskim Archiwum Themersonów mają charakter różnorodny, jak różnorodna i wieloaspektowa była ich twórczość. Zbiory obejmują kilka kategorii tematycznych: film, książki, malarstwo, ilustracje, projekty graficzne, muzykę, poezję, edytorstwo oraz projekty teatralne, pisma Stefana Themersona, tj. książki, czasopisma, pamflety, pisane w różnych językach i publikowane w rozmaitych edycjach; jego rękopisy, maszynopisy w językach: angielskim, polskim i francuskim; jego rysunki, eksperymentalne prace typograficzne; nagrania z wykładów i odczytów.

Dorobek Franciszki Themerson obejmuje rysunki, obrazy i ilustracje, fotografie jej dzieł oraz książki i czasopisma z jej pracami, a także jej projekty teatralne.

Odrębny dział poświęcony jest wydawnictwu Gaberbocchus Press, zawiera korespondencję z autorami i wydawcami, opracowania graficzne poszczególnych edycji, a także materiały reklamowe i druki ulotne. Znajdują się tu też materiały związane z historią Polskiej Jednostki Filmowej w Londynie oraz nagranie przedstawiające Franciszkę, pracującą jako kartografka dla polskiego rządu na wygnaniu podczas drugiej wojny światowej.

W archiwum w Katowicach w wydzielonych pomieszczeniach Biblioteki Polonistycznej Uniwersytetu Śląskiego obejmują książki Themersonów, publikacje wydawnictwa Gaberbocchus Press, oryginalne rysunki Stefana i Franciszki, projekty okładek książkowych, fotografie, bogaty zbiór obcojęzycznych czasopism awangardowych, zbieranych przez Stefana, rękopisy i maszynopisy, plakaty, a także memorabilia.

Klara Kopcińska: "Wobec ogromu tej twórczości (czasem wydaje się, że Themersonowie nic innego w życiu nie robili, tylko pisali, malowali, robili filmy itp., a na bardziej przyziemne sprawy, jak jedzenie czy spanie, nie mieli już czasu) zawsze ma się poczucie niedosytu.”

Franciszka Themerson, Two Pious Persons Making their Way to Heaven, one propellered, one helicoptered, with a little angel below 1951. Tate. © Estate of Franciszka Themerson and Stefan Themerson.

Sala w Tate Gallery

Franciszka & Stefan Themerson

Explore the lifelong artistic collaboration of Franciszka and Stefan Themerson

This display introduces the lifelong collaboration of Franciszka and Stefan Themerson. It features his photograms and their films, as well as Franciszka’s drawings and paintings.

Both were born in Poland, where they met and married. They moved to Paris in 1938, and then found their way to the UK, Franciszka in 1940, Stefan in 1942. Franciszka was principally a painter and Stefan was a writer, but in his twenties, he also began to experiment with photography. The period between the First and Second World Wars was a time of great innovation in photography and film. Photographers began to make abstract images experimenting with darkroom techniques. It was at this time Stefan Themerson started making photograms, which involved laying objects directly on light-sensitive paper.

During the 1930s, Franciszka joined Stefan in making short experimental films. They made use of camera-less photography using a construction which Stefan described as the ‘trick table’. This construction had a flat horizontal area that consisted of a sheet of glass covered with tracing paper. Stefan would be lying underneath with his camera pointing upwards, while Franciszka moved the objects and lights above. Stefan called their films ‘photograms in motion’.

The Themersons made five films in Poland during the 1930s, and two films in England during 1943–5. In 1948 they started a publishing company in London, the Gaberbocchus Press. During 1957–9 they organised the Gaberbocchus Common Room, the first club in London with the aim of bringing artists and scientists together. The programme included discussions, film shows, play and poetry readings. Meanwhile Franciszka worked as a painter, graphic designer, stage designer and illustrator. Stefan continued to write novels, poems, an opera and a play. Through the work they created, the Themersons made considerable steps in expanding and diversifying the borderlines of art.

Śmierć

Zmarli w Londynie w roku 1988, Franciszka w czerwcu, Stefan w cztery miesiące później.

Podobno w Płocku, rodzinnym mieście pisarza, odbywa się od roku 2016 coroczny festiwal Stefana Themersona, a jego imię nosi lokalny Ośrodek Kultury. Niestety w sieci jak dotąd nie udało mi się znaleźć żadnych informacji o tym festiwalu, ale myślę, że autorowi by się to spodobało, festiwal, którego nie ma, mimo że jest.

Jak dotąd nie znalazłam też informacji, gdzie zostali oboje pochowani.