Elżbieta Czyżewska
Aktorka polsko-amerykańska, w Polsce bardzo popularna, w USA zapomniana i zlekceważona.
Życiorys
* 14 kwietnia lub 14 maja 1938 w Warszawie, † 17 czerwca 2010 w Nowym Jorku) – polska aktorka filmowa i teatralna, od 1968 na emigracji w Stanach Zjednoczonych.
Jako dziewczynka zadebiutowała na scenie w Zespole Pieśni i Tańca „Skolimów”, i czy to nie zaskakujący zbieg okoliczności, że w roku 1959 wyszła za mąż za reżysera Jerzego Skolimowskiego? W 1960 ukończyła Państwową Wyższą Szkołę Teatralną w Warszawie. Występowała w Studenckim Teatrze Satyryków, czyli słynnym STS-ie. Od czasów studiów była popularną aktorką teatralną. Od roku 1959 - filmową. Występowała w filmach Stanisława Barei, Tadeusza Konwickiego, Wojciecha Jerzego Hasa, Stanisława Jędryki, Kazimierza Kutza, Aleksandra Forda, Jerzego Skolimowskiego. Po głównych rolach w komediach wojennych: Giuseppe w Warszawie (1964) i Gdzie jest generał... (1963) Czyżewska stała się jedną z najpopularniejszych aktorek w PRL-u, z uwagi na znaczące role często nazywaną „Cybulskim w spódnicy”. Jej najsłynniejszą rolą była Ela w filmie Wszystko na sprzedaż Andrzeja Wajdy.
W połowie lat 60. XX w. Czyżewska wyszła za mąż za korespondenta New York Timesa, David Halberstama (1934-2007). Poznali się podczas premiery sztuki Arthura Millera Po upadku. Oboje narazili się władzy w PRL, gdy Halberstam opublikował w New York Timesie artykuł krytykujący Władysława Gomułkę. Halberstam został zmuszony do wyjazdu, Czyżewska została, ale po wydarzeniach marca 1968, 22 kwietnia 1968 opuściła kraj. Po opuszczeniu Polski zamieszkała z mężem w Nowym Jorku. Brała udział w wielu castingach filmowych, jednak barierą był jej wyraźny wschodni akcent. Po rozwodzie z Halberstamem Czyżewska popadła w nędzę (występowała w małych, podrzędnych teatrach i pracowała jako dublerka), zaczęła pić i choć wielokrotnie jeszcze miała się znaleźć blisko sukcesu (np. stając się modelem Polki, na którym wzorowała się Meryl Streep podczas przygotowań do filmu Wybór Zofii), zagrała jeszcze wiele ról epizodycznych, drugorzędnych a nawet jedną czy drugą pierwszoplanową,już nigdy nie odzyskała pozycji jako wielka aktorka. Maria Konwicka, która była z nią zaprzyjaźniona, twierdziła, że takich spotkań z ludźmi, którzy wykorzystali pomoc, ofiarność i doświadczenie Czyżewskiej, po to żeby ją wykorzystać i porzucić, było jeszcze wielu. Twierdzi też, że to oni sprawili, iż Czyżewska się rozpiła. Wciąż jednak występowała i walczyła, kilkakrotnie wracając do Polski i z powrotem do Nowego Jorku.
Zmarła 17 czerwca 2010 w Nowym Jorku. Chorowała na raka przełyku, który miał przerzuty do mózgu. Była nałogową palaczką, zawsze miała przy sobie papierośnicę i zapalniczkę, co, jak twierdzi Wikipedia, było nieodłącznym elementem jej wizerunku. Została pochowana 18 października 2010 w Warszawie na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera 30A-tuje-18).
Upamiętnienie
w roku 2015 powstał film Kingi Dębskiej i Marii Konwickiej Aktorka. Jest to niezbyt udana laurka. Występują Andrzej Wajda i Meryl Streep. Mówią piękne rzeczy, powtarzają, że była jak Cybulski, jak postaci z Dostojewskiego, jak Marilyn Monroe, mówią też, jak ważna była i ile jej zawdzIączają, ale jednak - taki jest wniosek widza - zostawili ją samą na pastwę biedy i zapomnienia.
Kochankowie z ulicy Kamiennej
Była pierwszą wykonawczynią piosenki Kochankowie z ulicy Kamiennej (ze spektaklu Bal maskowy), która uważana jest za hymn liryczny STS-u, a szerzej - za hymn pokolenia tych, którzy jak w opowiadaniach Marka Hłaski, nic nie mieli i na nic nie mogli liczyć. Pokolenie tych, co byli brzydcy i głodni. Piosenkę wykonywały potem Sława Przybylska i Ela Wojnowska.
_2.jpg)
https://ninateka.pl/film/sts-58-agnieszka-osiecka (słowa Agnieszka Osiecka, muzyka Wojciech Solarz)
Oczy mają niebieskie i siwe,
dwuzłotówki w kieszeniach na kino,
żywią się chlebem i piwem,
marzną im ręce zimą:
Kochankowie z ulicy Kamiennej
pierścionków, kwiatów nie dają.
Kochankowie z ulicy Kamiennej
wcale Szekspira nie znają.
Kochankowie z ulicy Kamiennej.
Wieczorami na schodach i w bramach,
dotykają się ręce spierzchnięte,
trwają tak czasem aż do rana,
kiecki są stare i zmięte.
Kochankowie z ulicy Kamiennej
tramwajem jeżdżą w podróże.
Kochankowie z ulicy Kamiennej
boją się gliny i stróża.
Kochankowie z ulicy Kamiennej.
Aż dnia pewnego biorą pochodnie,
w pochód ruszają, brzydcy i głodni.
"Chcemy Romea - wrzeszczą dziewczyny -
my na Kamienną już nie wrócimy".
"My chcemy Julii - drą się chłopaki -
dajcie nam Julię zbiry, łajdaki".
Idą i szumią,
idą i krzyczą,
amor szmaciany płynie ulicą...
...Potem znów cicho,
potem znów ciemno,
potem wracają znów na Kamienną.
Linki i literatura
https://twojstyl.pl/artykul/elzbieta-czyzewska-biografia-aktorki,aid,4485
https://ninateka.pl/film/sts-58-agnieszka-osiecka
