Maria Czapska

Autorka: Ewa Maria Slaska

Poska pisarka. Pojawiła się na Polkopedii w artykule o Zofii Hertz, ale niewątpliwie sama też zasługuje na osobną stronę, zwłaszcza, że z Zofią bardzo się nie lubiły.

Życiorys

Maria Dorota Leopoldyna Czapska, herbu Leliwa, właściwie niemiecka hrabianka Hutten-Czapska, która jednak nigdy nie używała swego podwójnego nazwiska ani tytułu. Urodziła się 6 lutego 1894 roku w Pradze, zmarła 11 czerwca 1981 roku w Maisons-Laffitte, które, jak wiadomo, jest nie tylko przedmieściem Paryża, ale przede wszystkim miejscem, gdzie działał Józef Giedroyc i jego Kultura. Maria (Marynia) Czapska, literaturoznawczyni i autorka, siostra znanego malarza i pisarza polskiego, Józefa Czapskiego, była przez lata (1947-1981) współpracowniczką Kultury, o czym w historii wydawnictwa często się zapomina, a w każdym razie nie wspomina. Mieszkała w siedzibie redakcji przy avenue Poissy 91, w pokoju na poddaszu, i tam, w swoim pokoju, zmarła.

Pochodziła z nadzwyczaj bogatej rodziny, która posiadała olbrzymie majątki na Podlasiu i Wołyniu, odziedziczone po Radziwiłłach. Wychowywała się w majątku w Przyłukach pod Mińskiem.

Od roku 1921 studiowała polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

W latach 1925–1930 pracowała w Paryżu nad biografią Adama Mickiewicza, opublikowaną w roku 1931 (La vie de Mickiewicz). Od roku 1931 przebywała w Polsce, gdzie w roku 1925 uzyskała stopień doktora nauk filozoficznych na Uniwersytecie Jagiellońskim pracą na temat polemiki religijnej pierwszego okresu reformacji w Polsce.

Była aktywną publicystką i współpracownicą Polskiego Słownika Biograficznego. W roku 1938 opublikowała biografię Ludwiki Śniadeckiej, za którą otrzymała nagrodę Wiadomości Literackich.

Była tłumaczką z francuskiego, między innymi tłumaczyła książkę Antoine’a de Saint-Exupery Nocny lot.

W czasie okupacji niemieckiej mieszkali z bratem na Ochocie na ulicy Mianowskiego 15. Działali w Radzie Pomocy Żydom, Żegota. W swoim mieszkaniu ukrywali Żydów, m.in. małą Hannę Krall. Krall jednak o tym nie wspomina. Czapska cały czas pracowała naukowo, tworząc biogramy Narcyzy Żmichowskiej, Władysławy Zamojskiej i Heleny Radlińskiej. Ta jej praca uległa zniszczeniu w pożarze w czasie powstania warszawskiego. W roku 1945 Czapska przedostała się przez zieloną granicę do Francji, gdzie pozostała do końca życia.

Była członkinią Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

W roku 1975 otrzymała nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie.

Prace Marii Czapskiej

• La vie de Mickiewicz, Paryż 1931
• Ludwika Śniadecka, Kraków 1938
• Szkice mickiewiczowskie, Londyn 1963
• Dwugłos wspomnień (pisane z bratem), Londyn 1965
• Europa w rodzinie, Paryż 1970 (najsłynniejsza książka Czapskiej o jej własnej polsko-niemieckiej rodzinie)
• Czas odmieniony, Paryż 1978
• Gwiazda Dawida, Londyn 1975
• Polacy w ZSRR (1939–1942) (antologia), Paryż 1963
• Ostatnie odwiedziny i inne szkice, Warszawa 2006

Uwaga osobista

Czapska wydaje mi się osobą całkowicie pomijaną. I to nie tylko w kwestii, o której piszą wszyscy, że w opracowaniach o Kulturze Paryskiej wciąż się o niej zapomina, że pozostawała w cieniu sław, ale wydaje mi się że to pomijanie jej sięga głębiej i ma charakter może nawet karmiczny. Bo w Autobiografii na cztery ręce Jerzy Giedroyc wspomina ją tak naprawdę tylko raz - na stronie 152 pisze, że Marynia Czapska wciąż przesiadywała w bibliotekach i niechętnie przeprowadzała się do ruiny, jaką w pierwszych latach istnienia było Maison Lafitte. Bo wg indeksu jej osoba znajduje się również na stronie 16, ale tam "Książę" wspomina, że do paryskiego klubu emigracji rosyjskiej przychodzili oboje Czapscy, czyli Maria tak naprawdę w tej wzmiance nie istnieje.

I to by było na tyle, jakby powiedział profesor Mniemanologii Stosowanej, czyli Jan Tadeusz Stanisławski.

Ale twierdzę, że to pomijanie ma charakter znacznie głębszy, bo również Hanna Krall, która dużo pisała o swych przeżyciach wojennych, nie wspomina, że przez jakiś czas ukrywała się u Marii i jej brata.

Czy jest możliwe, że była niemiła i dlatego się ją pomija. W nielicznych wzmiankach, jakie o niej znalazłam w cytowanych poniżej tekstach, jawi się jako osoba bardzo religijna, bardzo pracowita, bardzo oddana sprawie promocji kultury polskiej, literatury i poszczególnych pisarzy, zaangażowana i gościnna.

Ale jednak Zofia Hertz jej nie cierpiała, badacze ją pomijają, Hanna Krall nie poświęca jej uwagi.

Dziwne.

Obiecuję, że będę szukać dalej.

Napisane 22 sierpnia 2026 roku

Linki

https://pl.wikipedia.org/wiki/Maria_Czapska

https://jozefczapski.pl/maria-czapska-niedoceniona-siostra-malarza/

https://ochota.um.warszawa.pl/-/maria-czapska

https://polskieradio24.pl/artykul/2674023,europa-jak-rodzinny-dom-portret-marii-czapskiej

Bibliografia

Konstanty Jeleński, Dział wód, o Europie w rodzinie Marii Czapskiej, Kultura 1971/4

Ewa Jałochowska, W cieniu sławy. Zapomniane rodzeństwa sławnych Polaków, Warszawa 2018

Konstanty Jeleński, Marynia, [w:] tegoż, Chwile oderwane, Gdańsk 2010.