Johanna Kursatz

Po polsku

Autorka: Marta Kubiś

Życiorys

Młodość

Johanna Kursatz (z domu Dombrowska, nazwisko po mężu Stanisławie) urodziła się 15. lutego 1900 w Kiełpinach gm. Siedlec. Po ukończeniu szkoły podstawowej pracowała w gospodarstwie rodziców, a następnie jako pomoc domowa i pokojówka. W latach 1925–1932 regularnie pracowała na majątkach ziemskich w Niemczech.

Krótko przed wybuchem wojny mieszkała w Siedlcu – podwolsztyńskim miasteczku, wówczas położonym w linii prostej ok. 29 km od granicy polsko-niemieckiej. Poza wyjazdami do pracy, po niemieckiej stronie granicy odwiedzała siostrę. Z tego tytułu dysponowała roczną przepustką graniczną, cenną dla polskiego wywiadu.

Działalność szpiegowska

W kwietniu 1939 r. zostaje zwerbowana przez polskie służby wywiadowcze m.in. pod groźbą odebrania przepustki. Od tej pory pracuje pod pseudonimem Anna Krug z nr ewidencyjnym 3201-5/32015, przyjmując zadania od znajomego jej męża, pogranicznika nazwiskiem Josef Heinz.

„W każdej placówce I linii powołano wywiadowcę w stopniu podoficera, który w ramach swoich obowiązków szkolił strażników m. in. do pozyskiwania dodatkowych informacji, w rozmowach od osób legalnie przekraczających granice, oraz na podstawie spostrzeżeń osobistych. (…) Wywiad straży oprócz walki z przestępstwami skarbowo‑przemytniczymi, wspierał działania Oddziału II Sztabu Generalnego (Głównego), a także prowadził rozpoznanie przedpola (wywiad płytki) sięgający do 30 km, w głąb granic państwa sąsiedniego”

Co ciekawe, Heinz w pierwszej kolejności starał się w zwerbować męża Johanny, ten jednak konsekwentnie odmawiał z obawy o życie. Później ona sama kilkukrotnie próbowała zerwać współpracę. Od maja wykonuje zadanie pozyskiwania informacji o znaczeniu militarnym, w szczególności dotyczących ruchów wojsk niemieckich i fortyfikacji. Przygotowuje dla „polskiej centrali” (prawdopodobnie chodzi o Oddział II Sztabu Głównego Wojska Polskiego) sprawozdania z prac przy budowie obiektów w obrębie Międzyrzeckiego Regionu Umocnionego w okolicy Wysokiej. Donosi między innymi:

"W podziemnych tunelach trwają jeszcze intensywne prace, pracuje wielu ludzi, ale już zainstalowano rozmaite aparatury, bardzo wydajne maszyny i instalacje wysokiego napięcia."

Stąd wiadomo dziś, że już w roku 1939 r. Niemcy uruchomili w Międzyrzeckim Rejonie Umocnionym, do którego należał obiekt w Wysokiej, podziemną fabrykę – albo fabryki. Prawdziwość i znaczenie tej informacji potwierdzają członkowie Abwehry w osobie szefa III Oddziału Abwehry (informacja z niemieckiej dokumentacji sądowej). Oznaczałoby to również, że prace przy budowie całego MRU mogły rozpocząć się nawet dziesięć lat wcześniej, najprawdopodobniej pod pretekstem rozwijania górnictwa i przemysłu na użytek cywilny.

W skierowanym przeciwko Johannie akcie oskarżenia można też przeczytać o specjalnych mostach wyposażonych w mechanizmy hydrotechniczne, umożliwiające selektywne zalewanie zajętych fragmentów okopów.

Do sierpnia 1939 r. Johanna odbywa sześć takich podróży, podczas których odwiedza lub rozpytuje o miejscowości:

Zullichau (Sulechów), Groß-Schmölln (Smolno Wielkie), Reckenwalde (Wojnowo)

Unruhstadt (Kargowa), Krummendorf (Krężoły), Krammensee (Kramsko), Radewitsch (Radowice), Hochwalde (Wysoka)

Hochwalde (Wysoka), Krammensee (Kramsko), Groß-Schmölln (Smolno Wielkie)

Unruhstadt (Kargowa), Züllichau (Sulechów), Klemzig (Klępsk), Grossdorf (Wielka Wieś)

Langmeil (Okunin), Klemzig (Klępsk)

Krammensee (Kramsko), Langmeil (Okunin), Oppelwitz (Opalewo), Schwiebus (Świebodzin), Neu-Bentschen (Zbąszynek)

Za każdym razem zdobywa informacje różnymi drogami: uważnie obserwuje teren, wypytuje miejscowych, szczególną presję wywierając na osobach, które mogą wiedzieć coś więcej o prowadzonych w okolicy robotach budowlanych, jak np. pracowników tam zatrudnionych i ich rodziny.

Plötzensee

Po zajęciu tych terenów przez wojska hitlerowskie, akta osobowe współpracowników polskiego wywiadu trafiły w ręce Niemców. Jak wyjaśnia w swoim opracowaniu historyczka i archiwistka Regina Czarnecka:

„W czasie okupacji dokumenty służb informacyjnych WP stanowiły szczególny przedmiot zainteresowania Abwehry i Gestapo. O tym, że poddane były licznym analizom, dzięki czemu rozpracowano sieć agenturalną polskiego wywiadu, świadczą nie tylko zachowane niemieckie opracowania, ale przede wszystkim liczne aresztowania osób współpracujących z polskim wywiadem.”

Wśród aresztowanych znalazła się Johanna Kursatz. 7 sierpnia 1941 roku prokurator złożył długi na dwadzieścia stron akt oskarżenia, na podstawie którego 19 października 1941 r. zapadł wyrok skazujący.

2 marca 1942 r. Johanna trafiła do więzienia w Plötzensee na berlińskim Charlottenburgu, gdzie już kolejnego dnia została stracona w wieku 42 lat.

Informacja z Kattowitzer Zeitung

O zdarzeniu tak informował katowicki dziennik „Kattowitzer Zeitung”:

Upamiętnienie

Grób Johanny Kursatz znajduje się na cmentarzu w berlińskim Charlottenburgu.

Jest to szczególne i po części tylko symboliczne miejsce pochówku, ponieważ znajduje się w nim jedynie mikroskopijna część jej ciała. To slajd histologiczny - próbka tkanki zachowana pomiędzy szklanymi płytkami do badań mikroskopowych. Materiał pobrał naukowiec, który na potrzeby swoich badań otrzymywał z katowni w Plötzensee fragmenty ciał skazanych tuż po egzekucji. Preparaty odnalazła wiele lat po wojnie jego wnuczka na strychu domu rodzinnego.

Nie wiadomo gdzie znajduje się pozostała część jej szczątków, podobnie jak w przypadku wielu innych skazanych dla których jedynym miejscem pamięci jest pomnik poświęcony ofiarom reżimu nazistowskiego na cmentarzu w Plötzensee.

Bibliografia

Bistram Beata. Jak odczytywać metryki zapisane po niemiecku? [online] Bielsko-Biała : Kwartalnik genealogiczny More Maiorum [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://moremaiorum.pl/odczytywac-niemieckie-metryki-chrzty-sluby-zgony/

Chlesberg Grigori. Ortsnamen im Wandel. Geographische Wissensordnungen in der Geschichte deutsch-polnischer Grenzregionen. [online] Herder-Institut für historische Ostmitteleuropaforschung in Marburg : Copernico [dostęp: 17.05.2026]. Dostępny w Internecie: https://www.copernico.eu/de/themenbeitraege/ortsnamen-im-wandel-geographische-wissensordnungen-der-geschichte-deutsch-polnischer-grenzregionen

Czarnecka Regina. Oddział II sztabu głównego (generalnego) w latach 1921-1939. Zarys organizacyjny i przegląd zawartości inwentarza. Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej. 2006, 28, s. 64-105

Encyklopedia dawnych zawodów na Śląsku cz. 2 [online] Żyrowa: Stowarzyszenie Semper Silesiana [dostęp: 16.05.2026]. Dostępny w Internecie: http://sempersilesiana.pl/encyklopedia-dawnych-zawodow-na-slasku-czesc-2/

Goryński Grzegorz. Powstanie, organizacja i funkcjonowanie Straży Granicznej w latach 1928-1939. Słupskie Studia Historyczne. 2012, 18, s. 225-242

Hlebionek Marcin. Alfabetyczny wykaz powiatów na ziemiach zachodnich wg podziału administracyjnego z 1939 r. [online] Toruń : Inne oblicza historii [dostęp: 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://ioh.pl/artykuly/pokaz/alfabetyczny-wykaz-powiatw-na-ziemiach-zachodnich-wg-podziau-administracyjnego-z--r,13/

Kiedy powstawało Riese cd.5. [online] Sowiogórski Olbrzym - prawda o Riese [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://riese-inne.blogspot.com/2012/10/kiedy-powstawao-riese-cd5.html

Kreis Bomst [online] Dessau-Roßlau : Arbeitsgemeinschaft Ostdeutscher Familienforscher [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://agoff.de/?p=27304

Lemiesz Wiktor, Niespokojne pogranicze. Warszawa: MON Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1989. ISBN 8311076782

Leutner Klaus. Das Urnensammelgrabfeld U1/U2 Auf dem Friedhof Altglienicke in Berlin-Treptow/Köpenick. W: Gedenkstättenrundbrief 207. 2022. 09. s. 8-14

Marest Ryszard. Sztuka dezinformacji. Eksplorator. 1995, 2, s.94

Marzahn Parkfriedhof [online] Warszawa: Fundacja "Polsko-Niemieckie Pojednanie" [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://www.polskiegroby.pl/cmentarz.php?jez=pl&cmentarzok=56&miejsceok=349&landok=3

Sperka Zbigniew, Zarys organizacji i działalności Polskiej Straży Granicznej w latach 1928–1939. Przegląd Prawniczy Ekonomiczny i Społeczny. 2014. 2, s. 94

ROZPORZĄDZENIE MINISTER ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ, MINISTER ZIEM ODZYSKANYCH z dnia 15 marca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.” (M.P.1947.37.297)

Sikora Mirosława. Zasady i praktyka przejęcia majątku polskiego przez III Rzeszę, ze szczególnym uwzględnieniem sektora rolnego oraz mieszkaniowego, na przykładzie prowincji śląskiej (górnośląskiej) w latach 1939–1944. Pamięć i Sprawiedliwość. 2008, 2, s. 43-82

OKUNIN /Langmeil/ [online] Zamki, pałace, dworki… [dostęp: 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://zamkilubuskie.pl/okuninlangmeil/

Uchwała nr 0007.193.2025 Rady Miejskiej w Sulechowie z dnia 15 kwietnia 2025 r. w sprawie gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Sulechów na lata 2025 – 2029 ( Dziennik Urzędowy Województwa Lubuskiego rok 2025 poz. 1529 )

UCHWAŁA NR 0007.193.2025 RADY MIEJSKIEJ W SULECHOWIE z dnia 15 kwietnia 2025 r. w sprawie gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Sulechów na lata 2025 – 2029 ( Dziennik Urzędowy Województwa Lubuskiego rok 2025 poz. 1529)

Umocnienia i Fortyfikacje, red. Matuszak Waldek, Lewsza Robert [online] Gostyń  : Vaterland [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://www.vaterland.pl/umocnienia_i_fortyfikacje.html

Winkelmann Andreas, Traces of Nazi victims in Hermann Stieve’s histological collection. Annals of Anatomy. 2021, 237. art. 151720

Wojnowo [online] Zielona Góra: Ziemialubuska.pl [dostęp: 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://ziemialubuska.pl/pl/lokalnie/powiaty-i-gminy/powiat-zielonogorski/kargowa-gmina/wojnowo

Woźniakowski Krzysztof. Polskojęzyczna prasa gadzinowa w tzw . Starej Rzeszy (1939-1945). Kraków: Wydawnictwo Naukowe AP [Akademii Pedagogicznej]. 2001. ISBN 9788372711151

Wysoka, Rajd Karabanowa i schron przeciwlotniczy. [online] Żarów: Stowarzyszenie Labiryntarium.pl [dostęp 06.06.2026]. Dostępny w Internecie: https://www.labiryntarium.pl/miejsca-szczegolne/mru/1457-karabanow.html

Żuraszek-Ryś Iwona. Nazwy miejscowe powiatu zielonogórskiego. Red. Szczeszek Beata. Zielona Góra: OFICYNA WYDAWNICZA UNIWERSYTETU ZIELONOGÓRSKIEGO. 2009. ISBN978-83-7481-288-7

Auf Deutsch

Johanna Kursatz, Gefangegenkarte Plötzensee

Geb. 15. Februar 1900, Kölpin/Kreis Wollstein (Kiełpino/Wolsztyn) – gest. (hingerichtet) 3. März 1942

Johanna Kursatz, geborene Dombrowski, wird am 15. Februar 1900 in Kölpin im Kreis Wollstein ge­boren. Nach dem Besuch der Volksschule ist sie erst im Haushalt ihrer Elern und anschließend als Haushalts­gehilfin und Stuben­mädchen tätig. Von 1925 bis 1932 arbeitet sie regelmäßig auf Landgütern in Deutschland.

Johanna Kursatz hat eine Schwester, die im deutschen Grenzgebiet lebt, und ist im Besitz eines Jahres­grenzausweises. Im April 1939 wird sie daher vom polnischen Nachrichtendienst angeworben und erhält den Auftrag, militärisch relevante Informationen vor allem zu deutschen Truppen­bewegungen und Befestigungs­bauten zu beschaffen. Bis August 1939 unternimmt sie mehrere Reisen nach Deutschland.

Sie wird am 7. März 1941 festgenommen und am 19. November 1941 durch den „Volksgerichtshof” wegen „Landes­verrats” zum Tode verurteilt. Inhaftiert im Frauengefängnis in der Barnimstrasse. Sie wurde am 3. März 1942 im Strafgefängnis Berlin-Plötzensee hingerichtet.

Links

https://de.wikipedia.org/wiki/Liste_im_Deutschen_Reich_hingerichteter_Personen

https://www.gedenkstaette-ploetzensee.de/totenbuch/recherche/person/kursatz-johanna