Karolina Lanckorońska

Wpis opracowała Ewa Maria Slaska

Karolina Lanckorońska (ur. 11 sierpnia 1898 w Buchberg am Kamp, Dolna Austria, zm. 25 sierpnia 2002 w Rzymie) – polska historyczka i historyczka sztuki, nauczycielka akademicka Uniwersytetu Jana Kazimierza, żołnierka Armii Krajowej, więźniarka obozu koncentracyjnego Ravensbrück, oficerka prasowa 2 Korpusu Polskiego Polskich Sił Zbrojnych, po 1945 najważniejsza działaczka Polonii we Włoszech, inicjatorka i współzałożycielka Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie, pisarka, członkini założycielka Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie i członkini Polskiej Akademii Umiejętności.

Żyła 104 lata!

Życiorys

Rodzice Karoliny, Karol i Małgorzata

Pochodziła z rodu arystokratycznego herbu Zadora, była córką hrabiego Karola Lanckorońskiego i jego trzeciej żony Małgorzaty von Lichnowsky. Była przyrodnią siostrą Antoniego Lanckorońskiego.

Ukończyła gimnazjum w Wiedniu, w latach 1917–1921 studiowała w Wiedniu, historię sztuki. W 1926 roku obroniła doktorat. Zajmowała się głównie zagadnieniami sztuki baroku i twórczością Michała Anioła. W 1935 habilitowała się na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie rozprawy Dekoracja malarska kościoła Il Gesu w Rzymie i została tam zatrudniona jako kierowniczka katedry historii sztuki na Wydziale Humanistycznym. Jednocześnie objęła stanowisko sekretarza Towarzystwa Polskich Badań Historycznych we Lwowie. W październiku 1936 otrzymała prawo prowadzenia wykładów, przysługujące samodzielnym pracownikom naukowym, z zakresu historii sztuki. W latach 1936/1937 prowadziła badania naukowe w Anglii i Holandii.

Od momentu, gdy w roku 1933 umarł jej ojciec, administrowała dobra rodzinne, w tym również zbiory sztuki ojca, który posiadał ogromną kolekcję dzieł sztuki, odziedziczoną po przodkach, w tym dziedzictwo Rzewuskich, zawierające część prac zakupionych przez ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zbiory artystyczne hrabiego Lanckorońskiego, przez niego również uzupełniane, obejmowały ponad 3000 obiektów malarskich, reprezentujących szkołę włoską, niemiecką, francuską, holenderską od XIV wieku do czasów współczesnych, około tysiąca dzieł starożytnych z terenów Grecji, Rzymu i Egiptu oraz wyroby sztuki i rzemiosła z Dalekiego Wschodu (Chin, Indii i Japonii). Miejscem ich przechowywania był pałac przy Jacquingasse 18 w Wiedniu ( na ilistracji biblioteka w pałacu, obraz Rudolfa von Alta z roku 1881.

Pozowała do rysunków i obrazów polskich malarzy, w tym Jacka Malczewskiego, który był zaprzyjaźniony z jej ojcem, a w roku 1885 odbył z nim wyprawę etnograficzną do Azji Mniejszej.

W 1934 zamieszkała we Lwowie przy ulicy Zimorowicza 19 (obecnie Dudajewa), prowadziła wykłady z historii sztuki włoskiej na Uniwersytecie Jana Kazimierza.

II wojna światowa

Wybuch wojny zastał ją we Lwowie. Po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną przez pewien czas kontynuowała wykłady na Uniwersytecie Lwowskim. Zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Wobec zagrożenia aresztowaniem przez NKWD skorzystała z możliwości wymiany ludności między terenami polskimi okupowanymi przez ZSRR i hitlerowskie Niemcy i przeszła 3 maja 1940 na ziemie okupowane przez Niemców. Służyła w szeregach Związku Walki Zbrojnej, a następnie w Armii Krajowej w stopniu porucznika. Z polecenia dowództwa konspiracyjnego brała udział w pracach uznawanej przez Niemców Rady Głównej Opiekuńczej.

W końcu 1941 kilkakrotnie przybywała do Lwowa niosąc pomoc więźniom. W styczniu 1942 przyjechała z zadaniem zorganizowania filii Rady Głównej Opiekuńczej (tzw. Komitetu Polskiego) w województwie stanisławowskim. W maju 1942 roku została w Kołomyi aresztowana przez gestapo. 9 stycznia 1943 została wysłana do obozu koncentracyjnego Ravensbrück (nr obozowy 16076), gdzie doczekała zwolnienia; 5 kwietnia 1945 uwolniono ją po interwencji Carla J. Burckhardta, prezesa Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Wydarzenia wojenne opisała w książce Wspomnienia wojenne 22 IX 1939 – 5 IV 1945 nominowanej do Nagrody Literackiej Nike 2002.

Po wojnie

Krótko po uwolnieniu z obozu podjęła współpracę z 2 Korpusem Polskim generała Władysława Andersa, pełniąc funkcję oficera prasowego.

Po wojnie osiadła we Włoszech. W roku 1945 należała do grona inicjatorów założenia Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie. Wspierała finansowo działalność instytutu, obejmując stanowisko jego dyrektora. Zainicjowała wydawanie czasopisma „Antemurale” (rocznik, 1954–1982, 30 tomów) oraz serii "Elementa ad Fontium Editiones” (do 1987 75 tomów) i od roku 1990 „Acta Nuntiaturae Polonae”. Była też członkinią-założycielką Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

W 1967 była w Münster świadkiem na procesie Hansa Krügera, gestapowca ze Stanisławowa.

Założyła Fundusz im. Karola Lanckorońskiego (od 1967 pod nazwą Fundacja Lanckorońskich z Brzezia z siedzibą w szwajcarskim Fryburgu i w Londynie), wspierający zarówno polskie instytucje emigracyjne (m.in. założony i kierowany przez nią Polski Instytut Historyczny w Rzymie, Biblioteka Polska w Paryżu) i krajowe (głównie biblioteki uniwersyteckie), jak i odbiorców indywidualnych (stypendia dla polskich naukowców przygotowujących rozprawy doktorskie i habilitacyjne poza krajem, współfinansowanie leków dla pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego). Na emigracji kontynuowała pracę naukową, pozostała aktywna do późnych lat życia. W połowie lat 50. prowadziła badania domniemanego grobowca Bolesława Śmiałego w Ossiach w Karyntii. Królowi Bolesławowi i jego konfliktowi z biskupem Stanisławem ze Szczepanowa poświęciła artykuł W sprawie sporu między Bolesławem Śmiałym a św. Stanisławem („Teki Historyczne”, tom IX, 1958).

W 1990 została przyjęta w poczet członków Polskiej Akademii Umiejętności. Nadano jej doktoraty honorowe m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego (1983), Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie w Londynie (1988), Uniwersytetu Wrocławskiego (1990).

Otrzymała liczne odznaczenia państwowe polskie i włoskie oraz polonijne i watykańskie, niektóre pośmiertnie. Była też wielokrotnie odznaczana tytułem profesora honoris causa.

W 1994 Karolina Lanckorońska ofiarowała Polsce zachowaną część kolekcji dzieł sztuki, zgromadzonej przez jej ojca. 37 obrazów otrzymał Zamek Królewski w Warszawie, w tym dwa dzieła Rembrandta. Ponad 500 zabytkowych obiektów, wśród nich 82 obrazy włoskie i ponad 220 rysunków Jacka Malczewskiego przekazała Zamkowi Królewskiemu na Wawelu – Państwowym Zbiorom Sztuki. Dary otrzymały również inne instytucje: Biblioteka Jagiellońska, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Polska Akademia Umiejętności. W wywiadtie dla telewizji polskiej, zapytana o powód tej hojności, odpowiedziała: "Wszystko co moje, jest polskie. (...) Przypadkiem, zbiegiem okoliczności (...) odziedziczyłam po wygasłej rodzinie to, co mogłam przekazać narodowi".

Śmierć i upamiętnienie

Jej pogrzeb odbył się 12 września 2002 roku; grób na cmentarzu Campo Verano w Rzymie (kwatera 38) jest wpisany do Ewidencji grobów weteranów o Wolność i Niepodległość Polski prowadzonej przez Instytut Pamięci Narodowej. Na skromnej płycie nagrobnej z napisem Carolina de Brzezie Lanckoronska poza datami urodzin i śmierci znajduje się też łacińska sentencja Gentis suae Polonae ultima - ostatnia ze swego polskiego rodu.

W ramach projektu „słynni Polacy XX w.” 2 maja 2010 roku w parku im. Henryka Jordana w Krakowie odsłonięto popiersie Karoliny Lanckorońskiej, a na narożnej kamienicy przy ulicy Wenecja umieszczono tablicę pamiątkową. Kolejne jej krakowskie popiersie wita wchodzących do gmachu Polskiej Akademii Nauk. Lanckorońska ma też swój skwer na styku ulic Podzamcze i Kanoniczej.