Anna Zagóra

Autor: Wiktor Pahl

Anna Zagóra (ur. 16 kwietnia 1915, zm. 22 września 1944)

Życie i śmierć

• Dzieciństwo i młodość (1915-1939)

Anna Zagóra przyszła na świat 16 kwietnia 1915 w miejscowości Rzeka (cz. Řeka) w powiecie cieszyńskim. Była córką Johanna Zagóry, chałupnika i robotnika leśnego, oraz Marii z domu Ruckiej. Jej wyznanie w dokumentach określano jako ewangelickie. Uczęszczała do polskiej szkoły ludowej w swojej rodzinnej miejscowości. Po śmierci biologicznego ojca Anny, jej matka Maria wyszła ponownie za mąż za Pawła Kubiczka, który z zawodu był murarzem. Rodzina zamieszkała w sąsiedniej Ligotce Kameralnej (cz. Komorní Lhotka). Paweł Kubiczek był aktywnym działaczem lokalnym. Przed 1939 rokiem angażował się jako socjaldemokrata w tamtejszej radzie gminy. Po ukończeniu szkoły Anna podjęła pracę pokojówki i przez 7 lat służyła u miejscowego pastora ewangelickiego. Pracowała również w rolnictwie oraz w gospodarstwie rodziców. Od połowy lat 30. była zatrudniona jako robotnica leśna.

• Okres okupacji i status prawny (1939-1944)

Po wybuchu II wojny światowej i zaanektowaniu Zaolzia przez III Rzeszę, Anna złożyła wniosek o wpis na Deutsche Volksliste. Przyznano jej status deutsche Reichsangehörigkeit auf Widerruf. W niemieckich dokumentach przewozowych znajduje się jej dokładna charakterystyka: miała 172 cm wzrostu, włosy blond, jasnoniebieskie oczy oraz widoczne braki w uzębieniu. W przeszłości przebyła ciężkie zapalenie płuc, nie miała żadnych nałogów, a w momencie aresztowania ważyła 65 kg i nie była w ciąży.

• Pomoc jeńcom i aresztowanie

Pod koniec marca do położonego na uboczu domu Kubiczków (oraz sąsiedniego gospodarstwa rodziny Pindorów) przyszło sześciu uzbrojonych mężczyzn. Byli to radzieccy jeńcy wojenni, którzy zbiegli z obozu Stalag VIII B. Mówili czymś na kształt mieszaniny rosyjskiego z niemieckim i podawali się za partyzantów. Domownicy znaleźli się w sytuacji bez wyjścia, obawiali się zemsty uciekinierów w razie odmowy lub kary śmierci ze strony gestapo w przypadku udzielenia im pomocy. Paweł Kubiczek zdecydował o przyjęciu mężczyzn po kryjomu. Anna Zagóra wraz z ojczymem ukrywali ich w swoim mieszkaniu przez dwie noce i jeden dzień, dzieląc się z nimi chlebem. „Po pięciu tygodniach policja niemiecka przyprowadziła jednego z owych? partyzantów, skrępowanego i kazała mu pokazać, którymi drzwiami razem z drugimi wszedł do tego domu, gdzie nocowali i powiedzieć, co jedli”.

Rodzina podejrzewała później, że mogła to być celowa hitlerowska prowokacja z użyciem podstawionego agenta Gestapo. 5 maja 1944 roku Anna Zagóra, Paweł Kubiczek oraz sąsiad Jan Pindór zostali tymczasowo aresztowani. Widziano ich wówczas po raz ostatni w rodzinnych stronach, gdy skrępowani stali przed budynkiem poczty nad potokiem Roztoka. Anna została osadzona w więzieniu śledczym w Cieszynie. 22 maja 1944 roku Sąd Rejonowy w Cieszynie oficjalnie zatwierdził nakaz jej aresztowania pod zarzutem „sprzyjania oraz kontaktów z jeńcami wojennymi”. W oficjalnym protokole Anna broniła się słowami: „Zostałam napadnięta w domu przez Rosjan i zmuszona do oddania im chleba”.

• Incydent z paleniem tytoniu w celi 109

21 lipca 1944 roku w cieszyńskim więzieniu wszczęto przeciwko Annie postępowanie dyscyplinarne. Strażnik więzienny zarzucił jej oraz jej współlokatorkom nielegalne palenie tytoniu w celi nr 109 w porze nocnej. Strażnik zeznał, że słyszał śmiechy, rozmowy po polsku, a przez wizjer zobaczył Annę z papierosem w ustach. W reakcji na obecność strażnika dziewczęta miały zachowywać się bezczelnie i drwić. Podczas przesłuchań prowadzonych przez tłumacza Anna wykazała się nieugiętą postawą. Początkowo starała się chronić koleżanki, twierdząc, że jedna z nich zapaliła zapałkę wyłącznie dla żartu. Gdy Susanne Stebel załamała się i obciążyła Annę, twierdząc, że to Zagóra dała jej niedopałek i nakazała wszystkim kłamać, Anna podczas bezpośredniej konfrontacji stanowczo zaprzeczyła wszystkim zarzutom.

Palenie tytoniu w celi

• Proces, wyrok i próba ułaskawienia

26 czerwca 1944 roku Główny Prokurator przy Trybunale Ludowym sporządził oficjalny akt oskarżenia przeciwko Paulowi Kubiczkowi i Annie Zagórze o pomoc w ucieczce i sprzyjanie wrogowi. 27 lipca 1944 roku Anna została oficjalnie przetransportowana z Cieszyna do Berlina. Pierwsze dni spędziła w więzieniu na Moabicie. Jako jej obrońcę z urzędu wyznaczono berlińskiego adwokata Dr. Rudolfa Mädera. Rozprawa odbyła się 2 sierpnia 1944 roku. Zarówno Anna Zagóra, jak i jej ojczym zostali skazani na karę śmierci. Po procesie została przetransportowana do kobiecego więzienia przy Barnimstraße. 16 sierpnia 1944 roku wniesiono oficjalny wniosek o ułaskawienie Anny. W opinii sporządzonej 22 sierpnia czytamy, że Anna zachowywała się w celi nienagannie i bardzo pilnie pracowała jako szwaczka. Zauważono jednak, że „jej znajomość języka niemieckiego jest bardzo słaba, rozmawianie z nią jest możliwe jedynie w ograniczonym zakresie. Wydaje się jednak żałować swoich czynów”. Prośba o ułaskawienie została odrzucona przez urzędników jako całkowicie bezzasadna. Zza kratek Anna zdołała wysłać do domu dwa ostatnie listy pożegnalne.

• Egzekucja (wrzesień 1944)

19 września 1944 roku wydano ostateczny nakaz egzekucji. 21 września jej akta personalne przesłano do katowni w Plötzensee, a 22 września o godzinie 8:00 rano Anna została tam formalnie doprowadzona z Barnimstraße. Wyrok śmierci na Annie Zagórze wykonano w piątek, 22 września 1944 roku o godzinie 12:00 w więzieniu Berlin-Plötzensee. W oficjalnym akcie zgonu jako bezpośrednią przyczynę śmierci wpisano dekapitację. Miała 29 lat. Jej ojczym, Paweł Kubiczek, został stracony trzy dni później w zakładzie karnym Brandenburg-Görden. Sąsiad Jan Pindór zmarł w więzieniu w Berlinie.

• Wojenna tragedia rodziny

Egzekucja Anny i jej ojczyma była olbrzymią tragedią i de facto dekonstrukcją całej rodziny. Matka Anny, Maria Kubiczkowa, w krótkim czasie straciła męża oraz trójkę dzieci:

- Córka Anna została zgilotynowana w Berlinie 22 września 1944.

- Syn Karol Kubiczek, przymusowo wcielony do Wehrmachtu, zginął na froncie 10 sierpnia 1944 roku. W rodzinie panowało silne przeczucie, że został zlikwidowany przez samych Niemców za odmowę walki i chęć ucieczki do partyzantów.

- Syn Jan Zagóra, na początku wojny schronił się w ZSRR, skąd ewakuował się z Armią Andersa do Iranu, gdzie zmarł z wycieńczenia na tyfus w Teheranie w sierpniu 1942 roku.

• 

  Lista odzieży, jaką posiadała Anna Zagóra w chwili śmierci
  Spuścizna i upamiętnienie

Przed śmiercią Anna wyraziła życzenie, aby jej skromny majątek pozostały w celi (w tym m.in. kurtka, sukienka, sweter, spódnica, dwie pary spodni, buty i kapelusz) został odesłany matce. Niemiecka administracja przesłała instrukcję w tej sprawie do Ligotki Kameralnej dopiero w styczniu 1945 roku, żądając uprzedniego dostarczenia urzędowego aktu dziedziczenia. Po wojnie postać Anny Zagóry została upamiętniona na tablicy poświęconej 25 męczennikom parafii ewangelickiej, umieszczonej pod wieżą kościoła ewangelickiego w Ligotce Kameralnej. Jej nazwisko pojawiało się w publikacjach historycznych i prasowych na Zaolziu. Dokumentacja dotycząca jej sprawy jest przechowywana m.in. w Archiwum Pomorskim AK przy Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej w Toruniu.

Bibliografia:

1. Archiwum we Frauengefängnis in der Barnimstrasse
2. Archiwum gen. Elżbiety Zawackiej