Marta Rachel

Wikipedia

Marta Rachel

Marta Rachel ps. "Rona" ur. 26 maja 1904 r. w Kępnie, stracona 2 listopada 1943 r. w Berlinie. Była kurierem w komórce wywiadu Komendy Głównej ZWZ-AK o kryptonimie „Stragan”.

Życiorys

Urodziła się 26 maja 1904 w Kępnie, w rodzinie Felixa i Anny z Iwańskich, jako drugie dziecko, starszy brat Eduard i młodsze rodzeństwo Teodor i Anna.

W 1921 roku ukończyła Szkołę Handlową w Poznaniu. Pracowała jako księgowa w Katowicach w firmie Binder. Jej ostatnim miejscem pobytu był adres: Holtzestrasse 35 ( Mariacka 35), u pani Kacowej.

W 1941 r. kurierka sieci „ZR" Marta Rachel ps. ,,Rona", przekazała Zdzisławowi Maszewskie­mu pisemne wytyczne do dalszej pracy i odebrała jednocześnie raport z informacjami o poczynionych dotąd obserwacjach. Raport został prze­wieziony do Katowic i złożony Zygmuntowi Witczakowi, u którego zbiegały się wszystkie nici systemu łączności służby kurierskiej grupy „ZR". W Katowicach dokonywano segregacji napływających z Rzeszy materiałów i z kolei odsyłano do Krakowa, do szefa „ZR" Emanuela Prowera, który wreszcie osobiście lub też za pośrednictwem kurierów przekazywał je do Warszawy. Z podobną misją Marta Rachel przybyła do Wrocławia co najmniej jeszcze raz w ciągu 1941 r.

Według Marii Kacprzyk-Tabeau: "Marta prawdopodobnie była związana ze Związkiem Jaszczurczym. Latem 1943 r. była moją najbliższą sąsiadką na Moabicie (cela nr 19). Była skazana na śmierć. Przez okno więzienne nic o sobie nie mówiła, ani o sprawie, z którą jest związana. Na spacerze więziennym wcisnęła mi w rękę swoją fotografię (załączam ją) oraz podała adres swojej matki (Kępno, ul. Młynarska 24). Pisałam tam po wojnie, ale list pozostał bez odpowiedzi. Gdy wyjeżdżałam z Moabitu do Fordonu 20.09.1943 r. była jeszcze w swojej celi. Niewątpliwie została ścięta".

Marta Rachel została skazana za szpiegostwo wojskowe w Berlinie. Po wyroku została osadzona w więzieniu Berlin Moabit, siedziała w celi numer 19 razem z Leną. W więzieniu Plötzensee została zgilotynowana 2 listopada 1943 r. o godzinie 17:09. Po śmierci ciało Marty zostało poddane eksperymentom medycznym, przeprowadzanym przez Hermana Stieve'a. Nie wiadomo, gdzie znajdują się jej szczątki.

Upamiętnienie

W 2007 roku została upamiętniona na Pomniku Polskiego Państwa Podziemnego w Poznaniu.

O ruchu oporu w czasie II wojny światowej w Niemczech wiele się mówi, jednak dominuje narracja skupiona niemal wyłącznie na niemieckim ruchu oporu – Czerwonej Orkiestry, rodzeństwie Scholl i innych grupach. Prawie wcale nie wspomina się o Polkach, które również działały w konspiracji. Temu tematowi Ewa Maria Slaska i Anna Krenz ze stowarzyszenia Ambasada Polek e.V. poświęciły projekt „Kobiety w cieniu gilotyny. Polki stracone w Plötzensee”, który zrealizowały w 2023 i 2024 roku. W ramach projektu, finansowanego przez Fundację Stiftung Erinnerung, Verantwortung und Zukunft (EVZ), odbyły się 3 warsztaty kreatywnego opracowywania biografii prawie 30 Polek straconych w więzieniu Plötzensee w Berlinie. Uczestniczki i uczestnicy tworzyli podczas nich teksty, obrazy, wiersze i performanse, które przywracały ich losy zbiorowej pamięci. Odbyła się również wystawa prezentująca opracowane biografie, które zostały opublikowane na stronie www.polkopedia.org. Portret Marty Rachel wykonany przez Annę Krenz w 2024 roku (akryl na płótnie, 20x20cm) powstał w ramach kontynuacji projektu „Kobiety w cieniu gilotyny. Polki stracone w Plötzensee”.

List pożegnalny

„Moja ukochana Matko! Przede wszystkim dziękuję Ci za Twoje odwiedziny. Nie mogę Tobie opisać, jak szczęśliwą byłam z tego, że Cię jeszcze raz widziałam. Dzisiaj o godzinie 5-tej po południu muszę umierać i przesyłam Tobie, moja ukochana dobra Matko, i Tobie Anno, dobrej Siostrze, moje ostatnie pozdrowienia i błogosławieństwo. Nie boję się, jestem spokojną i przygotowaną, co Wam wszystkim ma być pociechą. Przeżyłam dużo w areszcie śledczym, śmierć wybawi mnie z wszystkiego. Dłużej nie byłabym już, Matko, wytrzymała. Jest mi pociechą wiedzieć w ostatnich moich minutach, jak Wy wszyscy przywiązani byliście do mnie, jak myśmy się rozumieli. Myślałam tysiące razy o Was. Śmierć moja przyniesie Wam błogosławieństwo prócz smutku. Jedno mam tylko życzenie, jeśli to kiedyś będzie możliwe, weźmijcie mnie do ojczyzny, nie pozostawiajcie mnie tutaj, chciałabym być przy Was. Nie chcę Wam pisać o tem, kto ponosi winę w mojej śmierci, jest też obojętnie i lepiej dla Was tego nie wiedzieć. Dzisiaj w nocy śniłam jeszcze o Was wszystkich, byłam jak prawie każdą noc przy Tobie w domu i wszyscy, wszyscy byli dookoła mnie. Matko i Anno, bądźcie pozdrowieni i tysiąckrotnie ucałowani od waszej Marty.

Tutaj przyciskam ostatni pocałunek dla Ciebie, kochana Matuchno.”

(na podstawie IPN Ka 85/1075 oraz A. Konieczny)

Bibliografia i Linki

• Źródło: Por. akt oskarżenia naczelnego prokuratora przy Trybunale Narodowym prze­ciwko Marcie Rachel z 11 VI 1943 r.; AAN, Reichsjustizministerium 1742, mikrofilm nr 25282, kl. 5 i 7.
• Andreas Winkelmann, The “economy of truth” – New historical sources allow new insights into Hermann Stieveʼs use of bodies of execution victims for research
• https://www.katowice.ipn.gov.pl/pl3/aktualnosci/170687,Marta-Rachel-19041943.pdf
• https://ambasadapolek.org/24-2-2024-polkopedia-ausstellung/
• https://wiadomosci.dziennik.pl/historia/aktualnosci/artykuly/9373366,polki-w-cieniu-gilotyny-wraca-pamiec-o-zamordowanych-w-plotzensee.html
• https://www.berlinsko.com/2023/12/o-polkach-straconych-w-plotzensee.html
• Źródło: Simone Trieder, Lars Skowronski - Cela nr 18 Historia odwagi i przyjaźni
• https://www.porta-polonica.de/pl/wojenne/berlin-plotzensee
• zob. też. archiwum gen. Elżbiety Zawackiej Rachel Marta - Inhalt der Veröffentlichung - Kujavisch-Pommersche Digitale Bibliothek (umk.pl)
• https://pamiec.pl/pa/teksty/artykuly/13916,KALKSTEIN-I-KACZOROWSKA-W-SWIETLE-AKT-UB.html
• https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ca.22195