Agnieszka Szukalska

Autorka: Ewa Maria Slaska

Agnes Szukalska (Agnieszka) z domu Brzóska

Agnieszka Szukalska

Życiorys

Ur. 12 kwietnia 1891 w Ćmachowie koło Szamotuł, mieszkała w Kutnie na Bahnhofstr. 15, zatrudniona jako służąca. Mężatka, rozwiedziona.

Ćmachowo, wieś w powiecie szamotulskim, w gminie Wronki, przy drodze wojewódzkiej nr 182, ok. 60 kilometrów od Ponania.

19 lutego 1943 skazana na śmierć przez 4 Senat des „Volksgerichtshofs” (4 senat Sądu Ludowego) za „schweren Verrats militärischer Geheimnisse” - zdradę ważnych tajemnic wojskowych.

Stracona w Plötzensee 20 maja 1943 o godzinie 19:33.

Adres miejsca straceń w metryce śmierci został zapisany jako Königsdamm 7, Charlottenburg. Nie napisano jednak, że ten adres to więzienie, choć jako przyczynę śmierci podaje się jednak ścięcie głowy, co urzędnik Stanu Cywilnego, Klaus Hapelt, zamieszkały w Berlinie na Kleine Rosenthaler Str. 12, potwierdza własnym oświadczeniem i podpisem. Co ciekawe Kutno zapisane jest w metryce przez dwa tt, choć to miasto leżące w Kraju Warty, siedziba powiatu (Landkreisstadt) zawsze pisało się przez jedno t, również w czasie okupacji.

Opłata dla zdrajcy

W tekście wyroku Agnieszki Szukalskiej znajduje się zastanawiający passus.

Wyrok Agnieszka Szukalska

Der Verräterlohn in Höhe von 300 Zlotys oder der Gegenwert ist dem Reiche verfallen. / Nagroda dla zdrajcy w wysokości 300 złotych lub równowartości przepadła na rzecz skarbu państwa. W następnym zdaniu pojawia sią decyzja, że osądzona zapłaci za koszty procesu. Czy to te same pieniądze?

Der Verräterlohn jest tłumaczony w internecie jako zapłata judaszowa, czyli pieniądze wypłacone zdrajcy przez osobę, która odnosi korzyść ze zdrady. Ale kto tu komu zapłacił te 300 złotych? Bo jeśli to Agnieszka Szukalska została skazana za zdradę, to czy jej zapłacono te 300 złotych, a urząd niemiecki jej tę zapłatę zarekwirował, czy miano te pieniądze zapłacić komuś, kto ją zdradził, ale w końcu i tak mu tej kwoty nie wypłacono?

Nigdy nie słyszałam o takiej opłacie. Oczywiście poza historią o Judaszu.

Czy to przypadek, że zdrajca dostał 300 złotych? Czy to była równowartość 30 srebrników? Ile warte było w roku 1942 w Kraju Warty 300 Złotych. 30 srebrników wg jednych rachub było warte tyle co osioł, wg innych ok 10 tysięcy euro, ale wg jeszcze innych - niewiele, co miało podkreślać fakt, że Judasz sprzedał swojego mistrza za niewielkie pieniądze. Ale Judasz zanim się powiesił, oddał kapłanom te 30 srebrników, a ci kupili za nie skrawek marnego pola, na którym gdzebali biedotę; było to wyrobisko garncarskie, pełne dziur. Do dziś takie pole nazywa się w wielu językach - pole garncarza, Potters Field. Pisałam o tym szerzej w mojej autofikcjonalnej powieści "Amerykański sen. Pokolenie Solidarności", bo na takim polu pochowany został jeden z jej głównych bohaterów.

Ciekawe, że Wikipedia podaje wprawdzie, że termin Verräterlohn był stosowany w Niemczech w czasie wojny, ale niemal natychmiast przechodzi do analizy zdrady Judasza i tego, ile była warta ta zdrada. Bez szczegółowych badań nie da się ustalić, ile było wartych owe 300 złotych nagrody za zdradę. Wiem np., że 3 marki i 50 fenigów musiała zapłacić rodzina pewnego mieszkańca KW, który zmarł w obozie koncentracyjnym, za zapakowanie prochów i przesłanie urny.

SI w odpowiedzi na pytanie, jakich pieniędzy używano w Kraju Warty, podaje, że w Kraju Warty (Reichsgau Wartheland), czyli na ziemiach polskich wcielonych do III Rzeszy w czasie II wojny światowej, używano:

• Marki Rzeszy (Reichsmark - RM): Była to waluta niemiecka wprowadzona jako oficjalny środek płatniczy.
• Bilonu polskiego: W pierwszym okresie okupacji (do końca 1940 roku) w obiegu pozostały drobne polskie monety o wartości 1 zł oraz 1, 2, 5, 10, 20 groszy. Zostały one wycofane w październiku 1940 roku.

Kluczowe fakty:

• Niemcy przeprowadzili wymianę waluty, narzucając kurs 2 złote za 1 markę.
• Dla ludności polskiej obowiązywały limity wymiany (ok. 1 tys. zł).
  Zakładam, że gdy Agnieszkę aresztowano, złote polskie już oficjalnie nie istniały. 300 złotych to było 150 marek. Można sobie było za tę sumę sprowadzić prochy 35 krewnych zabitych w obozie koncentracyjnym. Tym niemniej jeszcze w roku 1943 urzędnik niemiecki zapisał, że opłata dla zdrajcy wynosiła 300 złotych. Lub jej równoważnik. Wg tejże samej SI robotnik polski zarabiał miesięcznie ok. 100 marek, co by znaczyło, że owe 300 złotych stanowiły 1,5 miesięcznej pensji traktowanego jak niewolnik Polaka. Możliwe, że Polka zatrudniona jako służąca zarabiała jeszcze mniej. Możliwe, że opłata za zdraę wynosiła dwie jej pensje.

Kraj Warty

O życiu w Kraju Warty znalazłam nieco informacji na sztetl.pl, ale nie ma w nich danych na temat życia codziennego, a co dopiero środków płatniczych, wartości pieniądza itd. Tym niemniej informacje te pozwalają zrozumieć, w jakich warunkach żyła Agnieszka Szukalska. Co zdradziła, komu? I czy naprawdę za 300 złotych?

Zapewne nigdy się już nie dowiemy.

Kraj Warty (KW) (niem. Reichsgau Wartheland lub Warthegau) – okręg Rzeszy Kraj Warty; do stycznia 1940 pod nazwą Reichsgau Posen, utworzony na podstawie dekretu A. Hitlera z 8.10.1939 na wcielonych do Rzeszy ziemiach polskich.

Obszar 44 tys. km2 z 4,7 mln mieszkańców (85% Polaków, 8% Żydów i 7% Niemców); podzielony na 3 rejencje: inowrocławską, łódzką (do stycznia 1940 kaliską) i poznańską oraz 38 powiatów wiejskich i 6 miejskich. Siedzibą władz okręgu był Poznań; namiestnik (Reichsstatthalter) i Gauleiter NSDAP 1939–45 A. Greiser.

Władze niemieckie uznały za swe główne zadanie germanizację okręgu i usunięcie wszelkich przejawów polskości. Okupację rozpoczęły wysiedlenia i mordowanie elity społeczeństwa polskiego (Intelligenzaktion) przeprowadzane przez Einsatzgruppen, Selbstschutz i in. formacje policyjne. W więzieniach policyjnych przetrzymywano więźniów bez postępowania i wyroków sądowych; Fort VII w Poznaniu czy Radogoszcz w Łodzi stały się symbolami niemieckiego okrucieństwa. Fizyczne eliminowanie potencjalnych i rzeczywistych przeciwników politycznych realizowano przez egzekucje i wyniszczającą pracę w obozach hitlerowskich; 1939–45 straty ludności polskiej Wielkopolski spowodowane polityką władz okupacyjnych wyniosły ok. 80 tys. osób.

Władze oraz formacje SS i policji K.W. uczestniczyły w zagładzie Żydów; 1939–40 ludność żydowskiej skoncentrowano w gettach, z których największe powstało w Łodzi; 8 .12.1941 w Chełmnie n. Nerem powstał pierwszy na ziemiach polskich obóz zagłady. W K.W. zlikwidowano polskie organizacje polityczne, społeczne, gospodarcze, kulturalne i oświatowe, a ich majątek skonfiskowano. Prowadzono bezwzględną walkę z Kościołem katolickim uznanym za oparcie dla polskiej świadomości narodowej; spośród działających na tym terenie przed wojną 2,5 tys. księży 725 zginęło, zamknięto ponad 1,2 tys. kościołów i kaplic, a ok. 500 przekształcono w magazyny.

Powołano specjalne instytucje do przeprowadzenia akcji niszczenia i rabunku dzieł kultury. Zakazano wydawania pol. książek i czasopism, skonfiskowano polskie drukarnie; zamknięto wszystkie polskie szkoły, biblioteki oraz teatry i muzea. Podejmowano działania zmierzające do zmniejszenia przyrostu naturalnego przez nadmierną eksploatację siły roboczej za płacę nie zapewniającą minimum egzystencji, niskie przydziały żywności i odzieży, obniżenie poziomu sanitarnego i niewystarczającą opiekę lekarską, utrudnianie zawierania małżeństw. Wysiedlono obywateli polskich (ogółem ok. 630 tys. osób) i osiedlono na ich miejscu Niemców (ok. 540 tys.).

Linki i literatura

https://www.gedenkstaette-ploetzensee.de/totenbuch/recherche/person/szukalska-agnes

https://historykon.pl/jak-sie-zylo-podczas-okupacji-w-kraju-warty/

Adam Pleskaczyński, Wartheland. Dzieje zbrodni (album), 2021

https://sztetl.org.pl/pl/slownik/kraj-warty

https://archiwum.ipn.gov.pl/pl/publikacje/nie-tylko-o-ksiazkach/154406,W-Kraju-Warty-segregacji-rasowej-holdowano-nawet-po-smierci.html

Ewa Maria Slaska, Amerykański sen. Pokolenie Solidarności, Berlin-Szczecin 2025