Franciszka Themerson (PL)

Franciszka Themerson, z d. Weinles (ur. 28 czerwca 1907 w Warszawie, zm. 29 czerwca 1988 w Londynie) – polska malarka pochodzenia żydowskiego, rysowniczka, ilustratorka, scenografka; wydawczyni i nauczycielka akademicka; żona Stefana Themersona. Znana jako pierwsza ilustratorka Kaczki Dziwaczki Jana Brzechwy

Była córką malarza Jakuba Weinlesa i pianistki Łucji z Kaufmanów; młodszą o siedem lat siostrą Maryli Weinles-Chaykin, również artystki, pianistki i ilustratorki. Kształciła się w Warszawskiej Akademii Muzycznej i warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, które ukończyła z wyróżnieniem. .

Mąż i żona

Franciszka Themerson przy pracy, Archiwum Themersonów, Uniwersytet Śląski

Mimo że byli kuzynami (jej dziad był pradziadem Stefana), w 1929 weszła w związek ze Stefanem Themersonem, poetą, pisarzem i filozofem. Wzięli ślub dwa lata później, 22 czerwca 1931. W roku 1937 wyjechali do Paryża, w roku 194o przenieśli się do Londynu. W Londynie Franciszka pracowała jako kartografka w Polskim Rządzie na Uchodźstwie.

Anna Nasiłowska pisze:

"Stefana Themersona zaczęłam naprawdę czytać i studiować w związku z konwersatorium z literatury emigracyjnej (...). Tryb postępowania był następujący: najpierw należało bardzo dobrze przedstawić słuchaczom polski Londyn z czasów tużpowojennych i nieco późniejszych, pokazać im kulturę polską, zakonserwowaną w swojej „przedwojenności”, ale i godną podziwu z powodu inicjatyw kulturalnych („Wiadomości” i teatr i kabaret Hemara), pryncypiów moralnych i ognia politycznej debaty. Ukazać siłę płynącą z jednoznacznej identyfikacji z polskością, pełną i niezachwianą tożsamość, opartą na pamięci i tradycji, trwającą mimo historii i bez związku z otaczającą rzeczywistością. A potem, gdy już ten obraz mocno zakorzenił się w umysłach słuchaczy – należało znienacka wyciągnąć Themersona!

Themerson stanowi cudowne antidotum na wszelkie niebezpieczeństwa związane z tradycyjną postawą emigracji, choć nie jest polemiczny wobec jej cnót. (...) Jego awangardowa twórczość pokazuje, że wszystko może być inaczej: tożsamość jest zawsze wątpliwa, a najważniejsza identyfikacja pisarza to poczucie przynależności do międzynarodowej republiki artystów, co zawsze naraża go na niezrozumienie. Twórczość Themersona udowadnia, że dwujęzyczność i wielokulturowość może być szansą, a najważniejszym powołaniem artysty jest stawianie kłopotliwych pytań. Themerson jest pisarzem filozoficznym. Lubi szokować i zaskakiwać. (...) Utwory Themersona są precyzyjnie skonstruowanymi powiastkami filozoficznymi. Ukazywały się z ilustracjami Franciszki Themerson, które są nie mniej filozoficzne niż teksty jej męża."

Franciszka Themerson przy pracy

Adam Dziadek pisze: "Themersonowie to twórcy „niepokorni”, którzy zawsze ustawiali swoją twórczość pod prąd panujących mód i obyczajów dominujących w artystycznym establishmencie. (...) Niepokorność, twórczy krytycyzm Themersonów, a także postrzeganie ludzi i rzeczy w krzywym zwierciadle inspirują oryginalny model myślenia o świecie. Ten model myślenia ma być właśnie inspiracją, szczególnego rodzaju zaszczepieniem, które umożliwiałoby wielostronny ogląd zjawisk świata, w którym żyjemy."

Filozofowanie

Nasiłowska: "U Themersona spotkać można paradę problemów filozoficznych, które dopiero w ostatnich latach znalazły się w centrum dyskusji: tożsamość/nietożsamość, inność, niepełna identyfikacja. Jakoś wynikają one ze znanej mu tradycji angielskiej filozofii między realizmem Bertranada Russella a filozofią analityczną, ale i tu potrafił zadać własne pytania i ukazać nieoczywiste, a najczęściej bardzo radykalne konsekwencje przyjętych założeń. Themerson zawsze patrzył przyszłościowo: tworzył filmy eksperymentalne, gdy myślenie o możliwościach artystycznych filmu było jeszcze bardzo nowe. Być może też pisarstwo Themersona, integralnie zrośnięte z ilustracjami Franciszki Themerson, tworzy nowy wymiar współpracy między tekstem a obrazem. I słowo i rysunek mają równą moc burzenia pozornych oczywistości i otwierania umysłów."

Wydawnictwo

Franciszka i Stefan założyli w Londynie niszowe wydawnictwo Gaberbocchus Press. Franciszka była faktyczną szefową tego rodzinnego przedsiębiorstwa. Nazwa pochodziła od tytułu utworu Lewisa Carrolla, „Jabberwocky” (Dżaberłoki), a „gaberbocchus” miało być łacińską wersją tego słowa. Przez 31 lat Gaberbocchus Press wydało ponad 60 książek takich autorów jak Alfred Jarry, Kurt Schwitters, Bertrand Russell oraz własne utwory obojga małżonków. Najsłynniejszym wydanym przez nich dziełem był wydawany wielokrotnie Ubu Roi czyli Ubu Król Alfreda Jarry'ego. Franciszka rysowała bezpośrednio na płytach litograficznych; książka była drukowana na jaskrawożółtym papierze. Ilustracje Franciszki Themerson potęgowały oryginalność projektów Gaberbocchusa. Jej prace były reprodukowane w wielu czasopismach i potem zebrane i niezależnie wydane w albumach.

Wydawali, jak to określił założyciel, "teksty śmiałe w swej artystycznej ekspresji", takie, których "żadne z szanowanych wydawnictw nie chciało przełknąć", a publikowali "nie zważając, czy tekst został napisany przez koczownika czy osadnika, mężczyznę czy kobietę, żołnierza, żeglarza, balwierza czy piekarza". Gaberbocchus Press wydawało, jak pisze autorka bloga Zaginam rogi: "rzeczy ciekawe, oryginalne, świeże i awangardowe. To właśnie tu ukazały się po raz pierwszy na rynku brytyjskim takie książki jak Ubu król Alfreda Jarry'ego, Elementarz dobrego obywatela Bertranda Russella czy Ćwiczenia stylistyczne Raymonda Queneau. A do tego – ukazywały się tam książki samych Themersonów. Folder reklamowy wydawnictwa, do którego tekst pisał Stefan, tak zachęcał do lektury: 'Każda książka Gaberbocchusa to mała nierządnica-intelektualistka, umiejąca zrobić ci dobrze w chwilach kryzysu umysłowego. Książki Gaberbocchusa nie można pożyczyć, można ją tylko posiąść'”.

Oprócz tego, że Franciszka Themerson kierowała stroną artystyczną wydawnictwa rodzinnego Gaberbocchus Press, tworzyła rysunki, obrazy oraz projektowała kostiumy i scenografie teatralne oraz do przedstawień marionetkowych. Do scenografii Franciszki Themerson zalicza się Ubu Roi, Ubu Enchainé oraz Brechta Opera za trzy grosze, projektowane szczególnie dla Marionetteater w Sztokholmie (wystawiane w wielu krajach). Jej projekty były też wystawiane w londyńskim Teatrze Narodowym Royal National Theatre w 1993 r. Wykładała plastykę w kilku uczelniach brytyjskich. Miała wiele wystaw indywidualnych, m.in. wielokrotnie w Polsce.

Filmy

Franciszka stworzyła Spółdzielnię Autorów Filmowych; była redaktorką artystyczną pisma „f.a.” (film artystyczny). Razem z mężem realizowała filmy eksperymentalne: Apteka (1930), Europa (1931–1932), Drobiazg Melodyjny (1933), Zwarcie (1935) i Przygoda Człowieka Poczciwego (1937). Z tych tylko ostatni ocalał wraz z dwoma filmami zrobionymi już w Anglii, Calling Mr Smith (1943), opowieść o okrucieństwach nazistowskich w Polsce i The Eye and the Ear / Oko i Ucho (1944/45), o wizualizacji muzycznej. Wtórna wersja Europy była zrealizowana w Polsce w latach 1980, potem część wersji oryginalnej została odnaleziona w berlińskim archiwum w 2019 r.

Archiwum

Materiały zebrane w londyńskim Archiwum Themersonów mają charakter różnorodny, jak różnorodna i wieloaspektowa była ich twórczość. Zbiory obejmują kilka kategorii tematycznych: film, książki, malarstwo, ilustracje, projekty graficzne, muzykę, poezję, edytorstwo oraz projekty teatralne, pisma Stefana Themersona, tj. książki, czasopisma, pamflety, pisane w różnych językach i publikowane w rozmaitych edycjach; jego rękopisy, maszynopisy w językach: angielskim, polskim i francuskim; jego rysunki, eksperymentalne prace typograficzne; nagrania z wykładów i odczytów.

Dorobek Franciszki Themerson obejmuje rysunki, obrazy i ilustracje, fotografie jej dzieł oraz książki i czasopisma z jej pracami, a także jej projekty teatralne.

Odrębny dział poświęcony jest wydawnictwu Gaberbocchus Press, zawiera korespondencję z autorami i wydawcami, opracowania graficzne poszczególnych edycji, a także materiały reklamowe i druki ulotne.

Znajdują się tu też materiały związane z historią Polskiej Jednostki Filmowej w Londynie oraz nagranie przedstawiające Franciszkę, pracującą jako kartografka dla polskiego rządu na wygnaniu podczas drugiej wojny światowej.

W archiwum w Katowicach w wydzielonych pomieszczeniach Biblioteki Polonistycznej Uniwersytetu Śląskiego obejmują książki Themersonów, publikacje wydawnictwa Gaberbocchus Press, oryginalne rysunki Stefana i Franciszki, projekty okładek książkowych, fotografie, bogaty zbiór obcojęzycznych czasopism awangardowych, zbieranych przez Stefana, rękopisy i maszynopisy, plakaty, a także memorabilia.

Klara Kopcińska: "Wobec ogromu tej twórczości (czasem wydaje się, że Themersonowie nic innego w życiu nie robili, tylko pisali, malowali, robili filmy itp., a na bardziej przyziemne sprawy, jak jedzenie czy spanie, nie mieli już czasu) zawsze ma się poczucie niedosytu.”

Śmierć

Zmarli w Londynie w roku 1988, Franciszka

Linki

https://zaginamrogi.pl/themerson-wittgenstein/

https://ewamaria.blog/2024/05/08/pedrek-wyrzutek/

https://gazeta.us.edu.pl/node/242411 (dodatek nr 8 Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego)

https://gazeta.us.edu.pl/node/242381 (dodatek nr 8 Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego)

http://themersons.us.edu.pl (dodatek nr 8 Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego)

https://gazeta.us.edu.pl/node/242391 (dodatek nr 8 Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego)

https://monoskop.org/Franciszka_and_Stefan_Themerson