Franciszka Themerson (PL)

Franciszka Themerson, z d. Weinles (ur. 28 czerwca 1907 w Warszawie, zm. 29 czerwca 1988 w Londynie) – polska malarka pochodzenia żydowskiego, rysowniczka, ilustratorka, scenografka; wydawczyni i nauczycielka akademicka; żona Stefana Themersona. Znana jako pierwsza ilustratorka Kaczki Dziwaczki Jana Brzechwy

Była córką malarza Jakuba Weinlesa i pianistki Łucji z Kaufmanów. Była młodszą o siedem lat siostrą Maryli Weinles-Chaykin, również artystki, pianistki i ilustratorki. Ukończyła gimnazjum Zofii Kurmanowej w Warszawie. Kształciła się w Warszawskiej Akademii Muzycznej i warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, które ukończyła z wyróżnieniem. Mimo że byli kuzynami (jej dziad był pradziadem Stefana), w 1929 weszła w związek ze Stefanem Themersonem, pisarzem i filozofem, i dwa lata potem, 22 czerwca 1931, poślubiła go. Mieszkała przy ul. Czeczota 16 na warszawskim Mokotowie.

Mąż i żona

Franciszka Themerson przy pracy, Archiwum Themersonów, Uniwersytet Śląski

Była żoną Stefana Themersona, ilustratorką i graficzką. W roku 1948 oboje wyemigrowali do Londynu.

Anna Nasiłowska pisze:

"Stefana Themersona zaczęłam naprawdę czytać i studiować w związku z konwersatorium z literatury emigracyjnej (...). Tryb postępowania był następujący: najpierw należało bardzo dobrze przedstawić słuchaczom polski Londyn z czasów tużpowojennych i nieco późniejszych, pokazać im kulturę polską, zakonserwowaną w swojej „przedwojenności”, ale i godną podziwu z powodu inicjatyw kulturalnych („Wiadomości” i teatr i kabaret Hemara), pryncypiów moralnych i ognia politycznej debaty. Ukazać siłę płynącą z jednoznacznej identyfikacji z polskością, pełną i niezachwianą tożsamość, opartą na pamięci i tradycji, trwającą mimo historii i bez związku z otaczającą rzeczywistością. A potem, gdy już ten obraz mocno zakorzenił się w umysłach słuchaczy – należało znienacka wyciągnąć Themersona!

Themerson stanowi cudowne antidotum na wszelkie niebezpieczeństwa związane z tradycyjną postawą emigracji, choć nie jest polemiczny wobec jej cnót. (...) Jego awangardowa twórczość pokazuje, że wszystko może być inaczej: tożsamość jest zawsze wątpliwa, a najważniejsza identyfikacja pisarza to poczucie przynależności do międzynarodowej republiki artystów, co zawsze naraża go na niezrozumienie. Twórczość Themersona udowadnia, że dwujęzyczność i wielokulturowość może być szansą, a najważniejszym powołaniem artysty jest stawianie kłopotliwych pytań. Themerson jest pisarzem filozoficznym. Lubi szokować i zaskakiwać. (...) Utwory Themersona są precyzyjnie skonstruowanymi powiastkami filozoficznymi. Ukazywały się z ilustracjami Franciszki Themerson, które są nie mniej filozoficzne niż teksty jej męża."

Franciszka Themerson przy pracy

Adam Dziadek pisze: "Themersonowie to twórcy „niepokorni”, którzy zawsze ustawiali swoją twórczość pod prąd panujących mód i obyczajów dominujących w artystycznym establishmencie. (...) Niepokorność, twórczy krytycyzm Themersonów, a także postrzeganie ludzi i rzeczy w krzywym zwierciadle inspirują oryginalny model myślenia o świecie. Ten model myślenia ma być właśnie inspiracją, szczególnego rodzaju zaszczepieniem, które umożliwiałoby wielostronny ogląd zjawisk świata, w którym żyjemy."

Klara Kopcińska

Filozofowanie

Nasiłowska: "U Themersona spotkać można paradę problemów filozoficznych, które dopiero w ostatnich latach znalazły się w centrum dyskusji: tożsamość/nietożsamość, inność, niepełna identyfikacja. Jakoś wynikają one ze znanej mu tradycji angielskiej filozofii między realizmem Bertranada Russella a filozofią analityczną, ale i tu potrafił zadać własne pytania i ukazać nieoczywiste, a najczęściej bardzo radykalne konsekwencje przyjętych założeń. Themerson zawsze patrzył przyszłościowo: tworzył filmy eksperymentalne, gdy myślenie o możliwościach artystycznych filmu było jeszcze bardzo nowe. Być może też pisarstwo Themersona, integralnie zrośnięte z ilustracjami Franciszki Themerson, tworzy nowy wymiar współpracy między tekstem a obrazem. I słowo i rysunek mają równą moc burzenia pozornych oczywistości i otwierania umysłów."

Wydawnictwo

Franciszka i Stefan założyli w Londynie niszowe wydawnictwo Gaberbocchus Press. Wydawali, jak to określił założyciel, "teksty śmiałe w swej artystycznej ekspresji", takie, których "żadne z szanowanych wydawnictw nie chciało przełknąć", a publikowali "nie zważając, czy tekst został napisany przez koczownika czy osadnika, mężczyznę czy kobietę, żołnierza, żeglarza, balwierza czy piekarza". Gaberbocchus Press wydawało, jak pisze autorka bloga Zaginam rogi: "rzeczy ciekawe, oryginalne, świeże i awangardowe. To właśnie tu ukazały się po raz pierwszy na rynku brytyjskim takie książki jak Ubu król Alfreda Jarry'ego, Elementarz dobrego obywatela Bertranda Russella czy Ćwiczenia stylistyczne Raymonda Queneau. A do tego – ukazywały się tam książki samych Themersonów. Folder reklamowy wydawnictwa, do którego tekst pisał Stefan, tak zachęcał do lektury: 'Każda książka Gaberbocchusa to mała nierządnica-intelektualistka, umiejąca zrobić ci dobrze w chwilach kryzysu umysłowego. Książki Gaberbocchusa nie można pożyczyć, można ją tylko posiąść'”.

Archiwum

Materiały zebrane w londyńskim Archiwum Themersonów mają charakter różnorodny, jak różnorodna i wieloaspektowa była ich twórczość. Zbiory obejmują kilka kategorii tematycznych: film, książki, malarstwo, ilustracje, projekty graficzne, muzykę, poezję, edytorstwo oraz projekty teatralne, pisma Stefana Themersona, tj. książki, czasopisma, pamflety, pisane w różnych językach i publikowane w rozmaitych edycjach; jego rękopisy, maszynopisy w językach: angielskim, polskim i francuskim; jego rysunki, eksperymentalne prace typograficzne; nagrania z wykładów i odczytów.

Dorobek Franciszki Themerson obejmuje rysunki, obrazy i ilustracje, fotografie jej dzieł oraz książki i czasopisma z jej pracami, a także jej projekty teatralne.

Odrębny dział poświęcony jest wydawnictwu Gaberbocchus Press, zawiera korespondencję z autorami i wydawcami, opracowania graficzne poszczególnych edycji, a także materiały reklamowe i druki ulotne.

Znajdują się tu też materiały związane z historią Polskiej Jednostki Filmowej w Londynie oraz nagranie przedstawiające Franciszkę, pracującą jako kartografka dla polskiego rządu na wygnaniu podczas drugiej wojny światowej.

W archiwum w Katowicach w wydzielonych pomieszczeniach Biblioteki Polonistycznej Uniwersytetu Śląskiego obejmują książki Themersonów, publikacje wydawnictwa Gaberbocchus Press, oryginalne rysunki Stefana i Franciszki, projekty okładek książkowych, fotografie, bogaty zbiór obcojęzycznych czasopism awangardowych, zbieranych przez Stefana, rękopisy i maszynopisy, plakaty, a także memorabilia.

Klara Kopcińska: "Wobec ogromu tej twórczości (czasem wydaje się, że Themersonowie nic innego w życiu nie robili, tylko pisali, malowali, robili filmy itp., a na bardziej przyziemne sprawy, jak jedzenie czy spanie, nie mieli już czasu) zawsze ma się poczucie niedosytu.”

Śmierć

Zmarli w Londynie w roku 1988, Franciszka

Linki

https://zaginamrogi.pl/themerson-wittgenstein/

https://ewamaria.blog/2024/05/08/pedrek-wyrzutek/

https://gazeta.us.edu.pl/node/242411 (dodatek nr 8 Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego)

https://gazeta.us.edu.pl/node/242381 (dodatek nr 8 Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego)

http://themersons.us.edu.pl (dodatek nr 8 Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego)

https://gazeta.us.edu.pl/node/242391 (dodatek nr 8 Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego)

https://monoskop.org/Franciszka_and_Stefan_Themerson